10 grudnia 1870 roku, w Bohdanowie pod Wołożynem (obecnie Białoruś), przyszedł na świat Ferdynand Ruszczyc herbu Lis – artysta, którego nazwisko stało się synonimem młodopolskiego pejzażu i niezłomnego przywiązania do Kresów. Był nie tylko wybitnym malarzem, grafikiem, rysownikiem i scenografem, ale także niestrudzonym pedagogiem i organizatorem życia artystycznego, wnoszącym nieoceniony wkład w kulturę Wileńszczyzny.
Między Petersburgiem a pejzażem duszy
Mimo że Ruszczyc lata młodości spędził w Mińsku, a studia pobierał w prestiżowej Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, pod okiem słynnego Iwana Szyszkina i Archipa Kuindżiego, serce i pędzel zawsze ciągnęły go do rodzinnej ziemi. To Kresy, z ich surowym pięknem, melancholią i dramatyzmem, stały się główną inspiracją jego twórczości.
Ruszczyc w pełni zasługuje na miano pejzażysty Młodej Polski, lecz jego podejście do natury było unikatowe. Nie ograniczał się do wiernego odwzorowania, ale nasycał krajobrazy głębokim symbolizmem i osobistą emocją. Potrafił uchwycić nieuchwytne – dynamikę wiatru, ciężar chmur, duszę ziemi.
Jego bodaj najsłynniejsze dzieło, obraz „Ziemia” (1898), jest tego doskonałym przykładem. To nie tylko widok pola ornego, ale niemal mistyczna wizja życiodajnej siły natury i ciężkiej pracy człowieka. Monumentalna kompozycja, mocne barwy i ekspresja stawiają ten obraz w rzędzie arcydzieł symbolicznego pejzażu.
Ferdynand Ruszczyc, Ziemia, 1898, fot. wikipedia/domena publiczna
Architektura wileńskiego życia artystycznego
Przełomowym momentem w karierze i życiu Ruszczyca stało się Wilno. To tu, w 1899 roku, odbyła się jego pierwsza wystawa, która zwróciła uwagę krytyków i publiczności. Jednak rola Ruszczyca w Wilnie wykraczała daleko poza pędzel i sztalugę.
W 1907 roku powrócił do Wilna, aby poświęcić się pracy pedagogicznej i organizacyjnej. Związał się z Uniwersytetem Stefana Batorego (USB), gdzie odegrał kluczową rolę w rozwoju Wydziału Sztuk Pięknych. Był dziekanem tego wydziału, a w 1923 roku doprowadził do jego rozbudowy o niezwykle ważny Zakład Architektury. Ruszczyc rozumiał, że sztuka i architektura są nierozerwalnie związane z tożsamością i rozwojem regionu. Za swoje zasługi w 1935 roku został uhonorowany przez prezydenta Ignacego Mościckiego tytułem profesora honorowego USB.
Jednocześnie, jego wszechstronny talent znalazł ujście w scenografii teatralnej, a zamiłowanie do historii i dziedzictwa zaowocowało publikacjami o zabytkach Wileńszczyzny. Ferdynand Ruszczyc stał się centralną postacią wileńskiego środowiska artystycznego i naukowego, tchnąc w nie nowego ducha.
W służbie Ojczyźnie
Ferdynand Ruszczyc, Dom w Bohdanowie, 1902, fot. wikipedia/domena publiczna
Życiorys Ruszczyca to także opowieść o patriotyzmie i poświęceniu. Rodzina Ruszczyców, zmuszona opuścić Bohdanów po represjach związanych z Powstaniem Styczniowym, zdołała powrócić do majątku po 1888 roku. To silne przywiązanie do Bohdanowa i Kresów, które artysta odziedziczył, wybrzmiało dramatycznie w 1918 roku, kiedy rodzinny majątek zajęła Armia Czerwona.
Ruszczyc nie tylko malował historię – brał w niej czynny udział. W tych burzliwych latach aktywnie włączył się w walki o Wileńszczyznę, służąc między innymi w szeregach Armii Ochotniczej Józefa Hallera.
Dziedzictwo trwałe jak ziemia
Ferdynand Ruszczyc, pomimo licznych wojaży po Europie i intensywnej pracy w Wilnie, zawsze wracał do Bohdanowa. To właśnie w tym rodzinnym gnieździe, uosabiającym jego największą inspirację, zakończył życie w 1936 roku i tam też spoczął.
Ferdynand Ruszczyc, Młyn,1898, zbiory MNK, fot. wikipedia/domena publiczna
Ferdynand Ruszczyc to postać, którą warto przypominać – jako artystę, który namalował duszę polskiego pejzażu, oraz jako człowieka, który całym swoim życiem związał się z Kresami, walcząc o nie pędzlem, słowem i czynem.
Izabella Czebotar