Kościół pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Żupranach jest symbolicznym miejscem spotkania wiary, historii i lokalnej kultury. Od pokoleń modlili się w nim miejscowi Polacy. Jubileusz 150-lecia jego istnienia uświetniło uroczyste poświęcenie świątyni oraz nowego ołtarza.
Historia katolickiej obecności w Żupranach sięga znacznie dalej niż 150 lat. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1407 roku, kiedy wielki książę Witold nadał ją wojewodzie wileńskiemu Wojciechowi Maniwidowi. Za początek miejscowej parafii przyjmuje się natomiast rok 1550. Wtedy powstał pierwszy drewniany kościół pod wezwaniem Matki Bożej Bolesnej.
Przez kolejne stulecia Żuprany znajdowały się w rękach potężnego rodu Radziwiłłów. Był to czas religijnych napięć i reformacji, która dotarła również na ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Za panowania Mikołaja Radziwiłła „Rudego” wiele katolickich świątyń zostało zamkniętych, a ich majątek przejęto. Także kościół w Żupranach został przekształcony w zbór kalwiński. Dopiero w 1646 roku katolicy odzyskali świątynię i należące do niej dobra.
Krzyż, którego nie strawił ogień
Dzieje świątyni naznaczyły również wojny. Podczas wojny 1654–1667 kościół został spalony przez wojska moskiewskie. Wśród zgliszcz wydarzyło się jednak coś, co wierni uznali za cud.
Nad ołtarzem znajdował się drewniany krzyż, którego nie udało się wcześniej zdjąć. Po pożarze, gdy świątynia zamieniła się w popiół, krzyż i znajdujący się przy nim drewniany krucyfiks odnaleziono nietknięte przez ogień. Pamiątka tego wydarzenia przetrwała wieki. Krzyż do dziś znajduje się w jednym z bocznych ołtarzy kościoła.
W 1692 roku świątynię odbudowano. Jednak prawdziwy przełom w jej historii nastąpił dopiero w XIX wieku.
Wielka budowa mimo carskich zakazów
W 1854 roku hrabia Adam Gutten-Czapski przeznaczył środki na budowę nowego, murowanego kościoła. Powstająca świątynia miała stanąć na wzgórzu w pobliżu cmentarza, w miejscu, gdzie wcześniej znajdowała się drewniana kaplica.
Budowę przerwały wydarzenia związane z powstaniem styczniowym oraz represje władz Imperium Rosyjskiego. Katolickie świątynie znajdowały się pod szczególną kontrolą, a niedokończony kościół mógł zostać przejęty przez władze. Dzięki zdecydowanej postawie wiernych i staraniom proboszcza 23 kwietnia 1874 roku uzyskano zgodę na wznowienie prac.
Pierwsza Msza Święta w nowym kościele została odprawiona 12 października 1875 roku. Świątynia nie była jeszcze w pełni ukończona, ale od tego momentu ponownie stała się miejscem modlitwy i spotkania lokalnej wspólnoty. Prace trwały do 1884 roku.
Trzy nawy, wysokie wieże i cudowny obraz
Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła zachwyca zarówno swoją bryłą, jak i wnętrzem. Świątynia została podzielona na trzy nawy, które oddziela pięć par potężnych, ośmiokątnych kolumn. W jej wnętrzu znajdują się trzy ołtarze.
Najważniejsze miejsce zajmuje ołtarz główny z cudownym obrazem Matki Bożej Siedmiobolesnej. XVII-wieczna ikona przedstawia Maryję stojącą pod krzyżem, z siedmioma mieczami przebijającymi Jej serce. Każdy z nich symbolizuje jedno z cierpień Matki Bożej – od proroctwa Symeona po pogrzeb Chrystusa.
Wokół obrazu zgromadziły się liczne wota, będące świadectwem wdzięczności wiernych za otrzymane łaski. To właśnie one przypominają, że historia tej świątyni nie jest wyłącznie historią murów. To przede wszystkim historia ludzi, którzy przez pokolenia przychodzili tutaj z modlitwą, nadzieją i wdzięcznością.
Miejsce spoczynku Franciszka Boguszewicza
Z Żupranami na zawsze związana została także postać Franciszka Boguszewicza – jednego z najważniejszych przedstawicieli białoruskiej literatury i kultury XIX wieku.
Rodzina Boguszewiczów związała się z miejscową parafią już w XVIII wieku. Sam Franciszek po raz pierwszy pojawił się w Żupranach jako kilkuletni chłopiec. W dorosłym życiu aktywnie wspierał budowę nowego kościoła: podczas jarmarków zachęcał ludzi do składania ofiar i zbierał datki w okolicznych miejscowościach.
Po zakończeniu pracy prawniczej osiadł w majątku Kuszlany. Stamtąd regularnie przyjeżdżał do Żupran na niedzielną Mszę Świętą. Zmarł 28 kwietnia 1900 roku. Po uroczystościach pogrzebowych w kościele został pochowany na miejscowym cmentarzu, tuż obok świątyni.
Żuprany – kolebka salezjańskiego odrodzenia
W XX wieku kościół stał się również ważnym miejscem historii salezjanów na Białorusi. W czasie II wojny światowej do Żupran przybył ksiądz Franciszek Krajewski SDB, jeden z uczestników organizowanej przez arcybiskupa Romualda Jałbrzykowskiego „misji na Wschód”. Od 1942 roku przez rok sprawował opiekę nad miejscową parafią.
W najtrudniejszych latach powojennych posługę pełnił ksiądz Bolesław Helmer. W 1951 roku został aresztowany przez władze sowieckie i skazany na 25 lat łagrów. Po zwolnieniu powrócił do Żupran i mimo choroby pozostał wierny swojej parafii aż do śmierci.
Szczególne miejsce w historii miejscowej wspólnoty zajmuje również ksiądz Józef Zaniewski SDB, który pracował w Żupranach w latach 1981–1991. W czasach komunistycznych zabiegał o zwrot zamkniętych kościołów katolickich, odprawiając Msze Święte nawet przed zamkniętymi drzwiami świątyń. Dzięki jego staraniom ponownie otwarto kilka kościołów w regionie.
Dlatego Żuprany mogą być nazywane kolebką odrodzenia charyzmatu salezjańskiego na Białorusi.
Jubileusz po 150 latach
Przez półtora wieku kościół przetrwał wojny, pożary, represje i zmieniające się epoki. Zmieniali się ludzie, władze i pokolenia, ale świątynia pozostawała miejscem modlitwy i znakiem ciągłości lokalnej wspólnoty.
Tegoroczny jubileusz ma wyjątkowy charakter. Po renowacji kościoła 29 sierpnia odbyło się uroczyste poświęcenie wraz z nowym ołtarzem eucharystycznym. Uroczystości przewodniczyć będzie biskup grodzieński Włodzimierz Hulaj.
150-lecie kościoła w Żupranach to nie tylko rocznica powstania niezwykłej budowli. To jubileusz wiary, która przez wieki potrafiła przetrwać próby historii. Każdy kamień tej świątyni przypomina o ludziach, którzy ją budowali, bronili, modlili się w niej i przekazywali kolejnym pokoleniom. Dziś kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła pozostaje żywym świadkiem historii Żupran – i symbolem tego, że wiara oraz pamięć potrafią przetrwać nawet najtrudniejsze czasy.
Piotr Nowicki