16 listopada 1944 roku zakończyła się ziemska wędrówka Marii Rodziewiczówny – jednej z najbardziej rozpoznawalnych polskich pisarek przełomu XIX i XX wieku. Odeszła w czasie, gdy świat, który tak dobrze znała i opisywała, rozpadał się pod naporem wojny, przemocy i wielkiej historii. Pozostały jednak jej książki – świadectwo przywiązania do ziemi, tradycji i polskości, które nie tracą znaczenia mimo upływu kolejnych pokoleń.

fot. wikipedia/domena publiczna
Urodziła się w 1863 roku we wsi Pieniucha na Grodzieńszczyźnie. Jej dzieciństwo i dorosłe życie były nierozerwalnie związane z kresowym krajobrazem. Szczególne miejsce zajmowała Hruszowa na Polesiu, gdzie mieszkała i zarządzała rodzinnym majątkiem. Nie była więc jedynie obserwatorką świata dworów, zaścianków i wiejskich dróg. Znała go z codziennego doświadczenia, rozumiała jego rytm, troski i przywiązanie do wielopokoleniowego dziedzictwa.
W jej literaturze przyroda nigdy nie stanowiła wyłącznie dekoracji. Las, rzeka, pole czy stary dwór stawały się przestrzenią ludzkiego losu. Ziemia miała pamięć, a człowiek – zdaniem pisarki – powinien mieć świadomość swoich korzeni.
„Dewajtis” – opowieść o wierności

Za jedno z najwybitniejszych dzieł Rodziewiczówny uznaje się powieść „Dewajtis”, nagrodzoną w 1888 roku w konkursie „Kuriera Warszawskiego”. Utwór, którego akcja rozgrywa się na Żmudzi, wyróżnia się atmosferą przywiązania do rodzinnej ziemi, odpowiedzialności i moralnej wytrwałości.
Już sam tytuł, nawiązujący do starego dębu, niesie symboliczne znaczenie. Drzewo staje się znakiem trwania, zakorzenienia i odporności na przeciwności losu. Podobnie jak ono, bohaterowie powieści muszą zmagać się z ciężarem obowiązków, próbą charakteru i pytaniem, co właściwie oznacza wierność własnemu dziedzictwu.
Nieprzypadkowo klimat „Dewajtisa” przywodzi na myśl „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej. Obie pisarki dostrzegały w kresowej ziemi nie tylko własność czy źródło utrzymania. Była ona przestrzenią pamięci historycznej, świadectwem pracy przodków i fundamentem tożsamości narodowej. W ich świecie przeszłość nie była zamkniętym rozdziałem – pozostawała zobowiązaniem wobec przyszłości.
Literatura jako przysięga pamięci
Twórczość Marii Rodziewiczówny wyrastała z przekonania, że człowiek nie istnieje w próżni. Jest częścią wspólnoty, dziedzicem historii i opiekunem wartości, które otrzymał od poprzednich pokoleń. Wierność ziemi oznaczała zatem coś znacznie głębszego niż przywiązanie do majątku. Była wiernością językowi, kulturze, obyczajom i pamięci.
Dzisiaj, gdy granice państw i polityczne porządki wielokrotnie zmieniły mapę dawnych Kresów, literatura Rodziewiczówny nabiera szczególnego wymiaru. Jej powieści przypominają o świecie, którego wiele materialnych śladów zniknęło, ale który nadal żyje w języku, wspomnieniach i wyobraźni kolejnych pokoleń.
Można powiedzieć, że Maria Rodziewiczówna pisała o przemijaniu, nie godząc się na zapomnienie. Jej bohaterowie uczą, że prawdziwe dziedzictwo nie polega na samym posiadaniu, lecz na odpowiedzialności za to, co otrzymaliśmy. Ziemię można utracić, dwory mogą obrócić się w ruinę, a dawne granice mogą przestać istnieć. Nie musi jednak zginąć pamięć.
W 82. rocznicę śmierci pisarki warto ponownie sięgnąć po „Dewajtisa”. Nie tylko po to, by przypomnieć sobie literacki obraz dawnej Żmudzi i kresowego dworu, lecz także, by zastanowić się nad pytaniem, które pozostaje aktualne: ile jesteśmy gotowi poświęcić, by ocalić własną tożsamość?
Bo człowiek, który pamięta skąd wyrasta, wie również, dokąd zmierza.
Paweł Sielicki
