Bruno Schulz – przerwany świat wyobraźni

by Jan Roman
4 views
Był jednym z najbardziej niezwykłych twórców polskiej literatury XX wieku. W swoich opowiadaniach ożywiał świat dzieciństwa, prowincjonalne miasteczka i niezwykłe postacie, a w grafikach tworzył pełne tajemnic, niepokoju i fantazji wizje. 19 listopada 1942 roku w Drohobyczu życie Brunona Schulza przerwał strzał niemieckiego gestapowca. Jego ciało zniknęło w nieznanym grobie, ale twórczość przetrwała jako jedno z najważniejszych świadectw polskiej kultury.

fot. wikipedia/domena publiczna

Miasto, które stało się całym światem

Bruno Schulz urodził się w 1892 roku w Drohobyczu, w rodzinie zasymilowanych Żydów galicyjskich, w której na co dzień posługiwano się językiem polskim. To właśnie z tym miastem związał niemal całe swoje życie. Drohobycz nie był dla niego jedynie miejscem urodzenia i zamieszkania – stał się literackim uniwersum, przestrzenią pamięci, wyobraźni i artystycznych poszukiwań.

Dzieciństwo spędził w kamienicy przy drohobyckim Rynku, pod numerem 10. Uczył się w miejscowym gimnazjum, a następnie rozpoczął studia na Politechnice Lwowskiej. Problemy zdrowotne i trudności życiowe sprawiły jednak, że nie ukończył nauki. Powrócił do rodzinnego miasta, gdzie przez wiele lat pracował jako nauczyciel rysunku w gimnazjum.

Nie był człowiekiem, który szukał rozgłosu. Żył raczej na uboczu wielkiego świata literackiego, ale jego niezwykła wyobraźnia sprawiała, że nawet najzwyklejsze wydarzenia codzienności potrafił przemieniać w opowieści pełne magii, symboli i metafizycznych znaczeń.

Świat wyobraźni zapisany słowem i obrazem

Schulz zapisał się w historii polskiej kultury przede wszystkim jako autor dwóch wyjątkowych zbiorów opowiadań: „Sklepów cynamonowych”, wydanych w 1934 roku, oraz „Sanatorium pod Klepsydrą” z 1937 roku. Jego proza wymykała się tradycyjnym schematom. Łączyła realizm z fantastyką, wspomnienia z marzeniem sennym, a codzienność z niezwykłością.

Szczególne miejsce w jego literackim świecie zajmował ojciec – Jakub, kupiec i ekscentryczna postać, która w opowiadaniach stawała się niemal bohaterem mitycznym. Schulz potrafił wydobywać niezwykłość z pozornie banalnych sytuacji, a rodzinny Drohobycz przemieniał w miasto pełne tajemniczych uliczek, sklepów i postaci.

Był również utalentowanym grafikiem i rysownikiem. Tworzył prace o charakterystycznej, niekiedy mrocznej stylistyce, pełne symboliki, fantazji i psychologicznego napięcia. Jednym z najbardziej znanych cykli jego grafik jest „Xięga bałwochwalcza”. W sztuce wizualnej, podobnie jak w literaturze, tworzył świat naznaczony osobistymi obsesjami, marzeniami i niepokojem.

Jego talent doceniali już współcześni mu pisarze i krytycy. Utrzymywał kontakty literackie m.in. z Zofią Nałkowską, Witoldem Gombrowiczem i Stanisławem Ignacym Witkiewiczem. Dzisiaj uznawany jest za jednego z najwybitniejszych i najbardziej oryginalnych polskich prozaików XX wieku.

Tragiczny koniec w cieniu Zagłady

fot. wikipedia/domena publiczna

Wybuch II wojny światowej i niemiecka okupacja przyniosły kres dotychczasowemu życiu pisarza. Po zajęciu Drohobycza przez Niemców Schulz wraz z rodziną znalazł się w getcie. Jego talent artystyczny zwrócił uwagę gestapowca Feliksa Landaua, który wykorzystywał go do wykonywania prac malarskich i dekoracyjnych. Schulz ozdabiał m.in. pomieszczenia wykorzystywane przez niemieckich funkcjonariuszy oraz wykonywał portrety na zamówienie.

W zamian otrzymywał żywność i względną ochronę przed represjami. Była to jednak ochrona pozorna, zależna wyłącznie od kaprysu okupantów. Życie Schulza stało się zakładnikiem brutalnych rozgrywek między niemieckimi funkcjonariuszami.

19 listopada 1942 roku, podczas tzw. „czarnego czwartku” – jednej z krwawych akcji wymierzonych w ludność żydowską Drohobycza – Bruno Schulz został zastrzelony na ulicy przez gestapowca Karla Günthera. Według przekazów, Niemiec miał w ten sposób zemścić się na Landauzie, który wcześniej zabił jego protegowanego dentystę. Wypowiedziane przez Günthera słowa: „Zabiłeś mojego Żyda – ja zabiłem twojego” stały się tragicznym symbolem odczłowieczenia, do jakiego doprowadził nazistowski system.

Grób, którego nie udało się odnaleźć

fot. wikipedia/domena publiczna

Śmierć Schulza była równie tragiczna jak ostatnie lata jego życia. Ciało pisarza przez wiele godzin leżało na ulicy, a jego pochówek odbywał się w warunkach terroru i chaosu. Nie ma pewności, gdzie ostatecznie spoczęły jego szczątki. Przez lata pojawiały się różne relacje dotyczące osób, które miały uczestniczyć w pochówku, jednak wskazywane miejsca i okoliczności nie pozwoliły ustalić lokalizacji grobu.

Dziś Drohobycz pozostaje miejscem pamięci o artyście, którego życie i twórczość zostały brutalnie przerwane przez Zagładę. Jego rodzinnego domu przy Rynku już nie ma, ale literacki Drohobycz nadal istnieje – w opowiadaniach, grafikach i wyobraźni kolejnych pokoleń czytelników.

Bruno Schulz pozostawił po sobie dzieło niewielkie objętościowo, lecz niezwykle bogate i ponadczasowe. Jego proza jest tłumaczona na dziesiątki języków, a twórczość inspiruje pisarzy, artystów, reżyserów i badaczy kultury na całym świecie. Choć nie znamy miejsca jego ostatniego spoczynku, pamięć o nim nie zaginęła. Została zapisana w książkach, obrazach i w historii miasta nad Tyśmienicą, które na zawsze pozostanie światem Brunona Schulza.

Włodzimierz Steckiewicz