Pomiędzy malowniczymi wzgórzami dawnej Wileńszczyzny, dziś leżącej w północno-zachodniej części Grodzieńszczyzny, znajduje się Krewo – miejscowość z bogatą historią, której początki sięgają XIII wieku.
fot. https://poland-belarus-borderland.com
Krewo, po raz pierwszy wspomniane w niemieckich kronikach z XIII wieku jako centrum ziemi Holszańskiej, to miejsce nierozerwalnie związane z potężnym zamkiem. Choć dokładny czas jego budowy pozostaje przedmiotem dyskusji, to większość źródeł datuje ją na 1330 rok. Zamek w Krewie, prawdopodobnie zapoczątkowany przez Giedymina, zyskał swoje znaczenie za czasów Olgierda, który otrzymał go od ojca w 1338 roku. To tutaj, w Wieży Książęcej zdobionej freskami, Olgierd przygotowywał się do objęcia tronu Wielkiego Księstwa Litewskiego, a w 1345 roku zawarł sojusz z Kiejstutem, dzieląc władzę w WKL.
fot. https://poland-belarus-borderland.com
Zamek w Krewie stał się miejscem kluczowym dla historii Europy za sprawą Unii Krewskiej, podpisanej 14 sierpnia 1385 roku. Władysław Jagiełło, syn Olgierda, wybrany na następcę po śmierci ojca, zawarł tu akt z przedstawicielami Królestwa Polskiego. Unia zobowiązywała Jagiełłę do przyjęcia katolicyzmu wraz z braćmi i poddanymi. Jagiełło miał też wypłacić Habsburgom odszkodowanie za zerwanie zaręczyn Jadwigi z księciem austriackim Wilhelmem Habsburgiem. W zamian Jagiełło mógł poślubić Jadwigę Andegaweńską i zasiąść na polskim tronie, rozpoczynając tym samym 400-letni związek obu państw. W 1387 roku, realizując postanowienia unii, Jagiełło ufundował w Krewie kościół św. Jana Chrzciciela.
Upadek i odrodzenie
W kolejnych wiekach zamek w Krewie przechodził burzliwe losy. W 1433 roku został zdobyty przez Świdrygiełłę, a na początku XVI wieku wielokrotnie oblegany i niszczony przez Tatarów. Choć odbudowany, w 1519 roku zamek w Krewie zdobyły wojska moskiewskie. Od XVI wieku zamek stopniowo tracił swoje znaczenie obronne. Mimo to, w drugiej połowie XVI i pierwszej połowie XVII wieku pełnił funkcję rezydencji, goszcząc m.in. zbiegłego księcia Andrzeja Kurbskiego.
fot. https://poland-belarus-borderland.com
Krewo, jako miasto, rozwijało się wokół zamku. Wzmianki historyczne, w tym dzieło Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego, potwierdzają, że Krewo było miastem Rzeczypospolitej, posiadającym prawo magdeburskie. W 1791 roku ustawa „Nasze Wolne Miasta” otworzyła nowe perspektywy rozwoju dla Krewa, jednak rozbiory Rzeczypospolitej zahamowały te plany. Miasto stało się częścią Imperium Rosyjskiego, a zamek pozbawiony opieki, zaczął popadać w ruinę i był rozbierany przez mieszkańców na potrzeby gospodarcze.
Wiek XX i współczesność
I wojna światowa zadała Krewu ogromne straty. Jesienią 1915 roku linia frontu przebiegała przez środek miasta, a zamek, znajdujący się na pierwszej linii obrony, został poważnie uszkodzony podczas zmasowanego ostrzału artyleryjskiego wojsk rosyjskich w lipcu 1917 roku.
W okresie międzywojennym, kiedy Krewo wchodziło w skład państwa polskiego, podjęto próby restauracji zamku pod kierownictwem Stanisława Lorenza. Prace, choć obiecujące, nigdy nie zostały ukończone. W czerwcu 1930 roku Krewo odwiedził prezydent RP Ignacy Mościcki, aby zapoznać się ze stanem prac konserwatorskich, co świadczyło o wadze miejsca dla polskiej kultury. W latach 30. XX wieku w Krewie powstał także nowy, duży kościół pw. Przemienienia Pana i Matki Bożej Łaskawej, który konsekrowano w 1936 roku.
fot. wikipedia/domena publiczna
Niestety, w 1961 roku władze sowieckie zamknęły i przebudowały kościół na przychodnię lekarską. Przy tym od sakralnej architektury został tylko krzyżowy plan świątyni, a reszta została zmieniona – znikły wieże, rozebrano dach i nadbudowano drugie piętro. Z płyty ołtarzowej uczyniono wejściowe schody… W 2003 r. budynek został rozebrany.
Lecz starożytna parafia odrodziła się ponownie. W 1997 r. obok szpitala dzięki staraniom ówczesnego proboszcza ks. Henryka Boguszewskiego według projektu smorgońskiego architekta pobudowano nowy murowany kościół pw. Przemienia Pana. Jest to potężna dwuwieżowa świątynia w stylu neobaroku z zakrystiami w prostokątnej apsydzie.
fot. https://poland-belarus-borderland.com
Dziś Krewo, choć w dużej mierze zachowało swój dawny układ, z centralnym placem i ruinami słynnego zamku, jest świadectwem bogatej historii i licznych przemian, które ukształtowały ten region.
Wiktor Pietrowski