Pisarka z Miłkowszczyzny, oddana przyjaciółka Marii Konopnickiej
fot.NAC
Pisarka, publicystka, działaczka społeczna, której powieści dają bogaty obraz życia społecznego epoki – panujących wówczas idei, wierzeń, rozterek i klęsk. Jej dzieła, zostały przetłumaczone na blisko 20 języków, a szczególną poczytnością cieszyły się przekłady na rosyjski i szwedzki.
Urodziła się 6 czerwca 1841 w Miłkowszczyźnie koło Grodna, jako Eliza Pawłowska, córka zamożnych ziemian. Odebrała konwencjonalne wychowanie domowe, później przebywała na pensji sióstr sakramentek w Warszawie. Tam poznała Marię Wasiłowską, później Konopnicką. Ich przyjaźń, ugruntowana wspólnymi zainteresowaniami literackimi, przetrwała do końca życia Elizy. Bardzo młodo została wydana za mąż z woli rodziców. W 1858 roku, poślubiła Piotra Orzeszkę, właściciela majątku Ludwinowo pod Kobryniem.
Małżeństwo nie było zbyt udane, ale pobyt w Ludwinowie stał się dla przyszłej pisarki pierwszą okazją do zaangażowania się w życie społeczne i debatę o kształt życia publicznego. Klęska w wojnie krymskiej i bunty ludowe, były przyczyną rozpoczętej przez carat dyskusji o reformach społeczno-gospodarczych, głównie o możliwości i sposobie uwłaszczenia chłopów. Forum dyskusyjnym były komitety ziemiańskie. Orzeszkowa zaangażowała się po stronie rozwiązań demokratycznych przeciwko egoizmowi posiadaczy – ku niezadowoleniu męża, na którym jednak wymogła zgodę na prowadzenie szkoły dla dzieci wiejskich.
Działalność społeczną kontynuowała po wybuchu powstania styczniowego. Była łączniczką partyzantów, zaopatrywała ich w żywność, przewoziła Romualda Traugutta. Klęska powstania zasadniczo odmieniła jej życie. Majątek męża został skonfiskowany, on sam – zesłany do guberni permskiej. Orzeszkowa wróciła do rodzinnej Miłkowszczyzny, która borykała się z takimi trudnościami, jak większość majątków na Litwie: prześladowania, represje ekonomiczne, trudności z dostosowaniem do nowej sytuacji gospodarczej po uwłaszczeniu.
Miłkowszczyzna nie wytrzymała tych obciążeń; około 1870 roku trzeba było ją sprzedać. Lecz lata spędzone w majątku rodziców były ważnym okresem w dojrzewaniu pisarki. Objęła w posiadanie bogatą bibliotekę ojca i przestudiowała literaturę XVIII i XIX wieku – nie tylko piękną, również filozofię, socjologię i ekonomię. Studiowała m.in. pisma Hyppolyte’a Taine’a, Johna Stuarta Milla, Herberta Spencera, Henry’ego Thomasa Buckle’a. Przez pryzmat zdobytej wiedzy, usiłowała zrozumieć przyczyny upadku ziemiaństwa – przyczyny wypływające zarówno z okoliczności zewnętrznych, jak i immanentnych cech swojej klasy społecznej. Dostrzegała też, że droga jej tradycja patriotyczna, pielęgnowana przez ziemiaństwo, była co najmniej obojętna, jeśli nie wroga wobec chłopów.
W tym też czasie, rozpoczęła pracę pisarską. Nawiązała kontakty ze środowiskiem „Tygodnika Ilustrowanego” i „Przeglądu Tygodniowego” – organu warszawskich pozytywistów. Unieważniła swoje małżeństwo i związała się ze Stanisławem Nahorskim, którego poślubiła oficjalnie dopiero w 1894 roku.
Od 1869 r., mieszkała w Grodnie. W latach 1879-82, przebywała w Wilnie, gdzie była współwłaścicielką księgarni wydawniczej, publikującej książki, kalendarze i pismo humorystyczne. Władzom carskim nie podobała się ta działalność. Wydawnictwo zamknięto, a pisarkę skazano na przymusowe osiedlenie w Grodnie. W 1905 i 1909, wysuwano kandydaturę Orzeszkowej do nagrody Nobla. W 1906 otrzymała nagrodę im. F. Kochmana. Zmarła 18 maja 1910 roku w Grodnie i tam została pochowana. W Grodnie znajduje się jej muzeum i pomnik dłuta Romualda Zerycha. Pomnik autorstwa Henryka Kuny, stoi również w Warszawie. Od 1920 roku, istnieje Towarzystwo im. Elizy Orzeszkowej.
Najważniejsze dzieła Elizy Orzeszkowej
- „Nad Niemnem” – trzytomowa powieść, ukazująca polskie społeczeństwo pod koniec XIX wieku i nawiązująca do powstania styczniowego.
- „Cham”
- „Meir Ezofowicz”
- „Widma”
- „Dobra pani”
- „Gloria victis” – zbiór opowiadań poświęconych bohaterom powstania styczniowego.
portalzpb.pl na podstawie culture.pl