Według źródeł historycznych, kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła Apostołów, został ufundowany około 1495 roku przez wojewodę trockiego i marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego, Piotra Janowicza. Choć zmarł on przed ukończeniem budowy, dokumentacji dokonał jego syn Jan w 1499 roku. Już w tamtym okresie, w drewnianym budynku obok kościoła mieszkało czterech franciszkanów, prawdopodobnie realizujących misję, lecz bez formalnego statusu klasztoru. Kościół stanął w centrum Iwia na wzgórzu, które niektórzy uznają za dawne wzgórze zamkowe, choć brak na to dowodów.
W tamtym czasie, była to gotycka świątynia orientowana na wschód, wyróżniająca się rozmiarem w porównaniu z kościołami w Iszkołdzi i Wsielubie. Prostokątny plan z pięcioboczną absydą wykonano techniką gotyckiego murowania, wzmacniając budowlę przyporami. Spiczaste okna w stylu gotyckim wpuszczały światło, a zakrystia przylegała do północnej fasady. W XVI wieku, przy kościele funkcjonowała altaria.
Reformacje i powroty
W drugiej połowie XVI wieku, świątynia została przekształcona na zbór ariański, a następnie kalwiński, gdyż Iwie było ważnym ośrodkiem arianizmu. W 1606 roku, Stanisław Kiszka, wojewoda witebski, przywrócił kościół do katolicyzmu. Tradycja kościelna z lat 30. XX wieku, wskazywała rok 1563 jako datę budowy, co jednak może odnosić się do innego etapu odbudowy. W 1631 roku, syn Stanisława, Mikołaj Kiszka, wojewoda mścisławski, wystąpił do biskupa Tyszkiewicza z prośbą o założenie klasztoru bernardynów. Fundację zatwierdzono w 1633 roku, a Mikołaj rozpoczął budowę klasztoru.
Kościół konsekrowano w 1781 roku przez biskupa Tomasza Zienkowicza. Na mapie prowincji bernardynów z XVIII wieku, świątynia ukazana jest jako trzynawowa bazylika, co może być nieścisłością. Barokowe frontony korpusu klasztornego prawdopodobnie istniały jednak naprawdę.
Rozbudowa i przebudowa
Klasztor i kościół były wielokrotnie rozbudowywane w XVII i XVIII wieku. Do początku XIX wieku gotyckie pozostały tylko absyda i kilka przyporów. Reszta budowli przybrała barokowy charakter, z otynkowanymi fasadami, pilastrami i łukowymi oknami. Dwuspadowy dach pokryto blachą, a nad fasadą główną wzniesiono dwie trójkondygnacyjne wieże-dzwonnice zakończone barokowymi kopułami. Wnętrze podzielono czterema kolumnami na trzy nawy, przykryte sklepieniami krzyżowymi.
Główny ołtarz w kształcie triforium przedstawia Ukrzyżowanie otoczone figurami św. Piotra i Pawła. Centralny fronton zdobi relief Zstąpienia Ducha Świętego oraz wizerunek chusty św. Weroniki. Ołtarze boczne poświęcone są Matce Bożej Anielskiej, św. Franciszkowi oraz Ofiarowaniu Matki Bożej. Kaplica Matki Bożej Śnieżnej przy północnej ścianie zawierała obraz otoczony wotami. Kolejne ołtarze zlokalizowano przy ścianach naw.
Klasztor, połączony z kościołem w kształcie claustrum, mieścił szpital, szkołę i bibliotekę z 500 tomami. W XVIII wieku, bernardyni wznieśli kaplicę przydrożną, która nie dotrwała do naszych czasów.
Losy w XIX i XX wieku
W 1857 roku, klasztor zamknięto, zakonników wygnano, a kościół stał się parafialny. W budynkach klasztornych umieszczono szkołę i plebanię. W XIX wieku, do parafii należały kościół filialny w Dudach oraz kaplice cmentarne. Kaplica św. Barbary, ufundowana przez hrabinę Zamojską, powstała w stylu klasycystycznym i wyróżnia się portykiem czterokolumnowym. Przetrwała do dziś, choć uległa rekonstrukcji w latach 70. XX wieku.
W okresie międzywojennym, parafia liczyła ponad 10 600 wiernych. Kościół św. Piotra i Pawła przetrwał burze XX wieku i funkcjonuje nieprzerwanie. Wpisany na listę zabytków o znaczeniu republikańskim, jest świadkiem bogatej historii regionu. Z dawnego klasztoru pozostały jedynie fragmenty zachodniego skrzydła oraz część przylegająca do prezbiterium. Obecnie budynek całkowicie należy do parafii.
Janusz Kiziukiewicz
więcej zdjęć znajdziesz na https://portalzpb.pl/2025/02/13/kosciol-sw-piotra-i-pawla-w-iwiu/