Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, granice odrodzonej Rzeczypospolitej objęły obszary o niezwykle zróżnicowanym składzie narodowościowym i kulturowym. Wschodnie województwa — nowogródzkie i poleskie — stanowiły mozaikę ludności polskiej, białoruskiej, ukraińskiej i żydowskiej. W tym pejzażu etnicznym Polacy, choć często stanowili mniejszość, odgrywali istotną rolę w życiu społecznym, administracyjnym i kulturalnym regionu.
Nowogródczyzna i Polesie – dwa światy przy jednej granicy
Nowogródczyzna, ziemia Mickiewicza, była jednym z najbardziej „romantycznych” fragmentów II RP — z falującymi pagórkami, dworami szlacheckimi i siecią parafii katolickich. Z kolei Polesie, rozciągnięte od Pińska po Brześć, uchodziło za najbardziej „dziką” część kraju — z rozlewiskami Prypeci, rozproszonymi wioskami i trudnym klimatem. Oba regiony łączyła słaba infrastruktura, niski poziom urbanizacji i duże rozwarstwienie społeczne, które w znacznym stopniu determinowały codzienność mieszkańców.
Wieś polska – między tradycją a ubóstwem
Życie Polaków na tych ziemiach toczyło się w rytmie natury i tradycji. Na wsi dominowała drobna szlachta i chłopi — często potomkowie dawnych osadników lub miejscowych, którzy przyjęli polską kulturę. Dzień powszedni wypełniała praca w gospodarstwie, modlitwa i spotkania towarzyskie w karczmach czy na jarmarkach. Polskie dwory, choć zubożałe, pozostawały ośrodkami kultury — utrzymywano tam księgozbiory, organizowano spotkania literackie, pielęgnowano pamięć o powstaniach i bohaterach narodowych.
Życie miejskie i rola inteligencji
W miastach — takich jak Nowogródek, Baranowicze, Pińsk czy Brześć — rozwijało się życie urzędnicze i szkolne. Polacy obejmowali stanowiska w administracji, policji, szkolnictwie, kolejnictwie. Istniały gimnazja państwowe, w których uczono języka polskiego, historii i literatury narodowej, a także szkoły prowadzone przez zgromadzenia zakonne. W Pińsku i Baranowiczach działały teatry amatorskie, chóry, kluby sportowe, a prasa lokalna — jak „Kurier Nowogródzki” — integrowała środowiska inteligenckie.
Codzienność w cieniu trudnych warunków
Nie można jednak mówić o idylli. Poziom życia na wschodnich kresach był znacznie niższy niż w centralnych województwach Polski. Brakowało dróg, elektryczności, opieki medycznej. Zimą odcięte wsie mogły tygodniami pozostawać bez kontaktu z większymi ośrodkami. Polacy, szczególnie na Polesiu, musieli wykazywać się ogromną zaradnością i samowystarczalnością. Mimo to w regionie kwitły inicjatywy społeczne: kółka rolnicze, straże pożarne, Towarzystwa Gimnastyczne „Sokół”. Ich działalność nie tylko poprawiała warunki życia, ale też wzmacniała więź narodową i poczucie wspólnoty.
Kościół jako ostoja polskości
Codzienność na kresach wschodnich miała również wymiar religijny. Kościół katolicki był ostoją polskości — wokół parafii skupiało się życie społeczne, edukacja i działalność charytatywna. W niedziele i święta, wierni wędrowali po kilkanaście kilometrów do kościoła, nierzadko w trudnych warunkach pogodowych. Księża pełnili rolę nie tylko duszpasterzy, ale też nauczycieli i mediatorów w konfliktach lokalnych.
Wielokulturowość i współistnienie
W relacjach międzyetnicznych dominował codzienny pragmatyzm. Polacy współżyli z Białorusinami, Rusinami i Żydami, choć nie brakowało napięć — zwłaszcza na tle narodowym i religijnym. Wspólne rynki, handel i praca w administracji, sprzyjały jednak wzajemnym kontaktom i tworzyły swoisty model kresowego współistnienia.
Dziedzictwo codzienności
Województwa nowogródzkie i poleskie w II RP były więc miejscem, gdzie tradycja i nowoczesność ścierały się każdego dnia. Dla Polaków zamieszkujących te ziemie, życie codzienne stanowiło nieustanne wyzwanie — jak zachować własną kulturę i język wśród odmiennych wpływów, jak przetrwać w surowych warunkach, a jednocześnie uczestniczyć w budowie państwa. W ich postawie odbijała się najgłębsza istota polskiego losu na Kresach — przywiązanie do ziemi, wiary i narodowej tożsamości mimo wszystkich przeciwności.
Andrzej Jurowski