15 lipca 1410 roku pod Grunwaldem rozegrała się jedna z największych bitew średniowiecznej Europy. Zwycięstwo wojsk Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego nad Zakonem Krzyżackim na trwałe odmieniło układ sił w naszej części kontynentu i stało się jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Polski. Ponad cztery i pół wieku później do tego triumfu powrócił Jan Matejko, tworząc dzieło, które do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów polskiego malarstwa.
fot. wikipedia/domena publiczna
Jan Matejko rozpoczął malowanie „Bitwy pod Grunwaldem” jesienią 1875 roku, a ukończył je na początku 1878 roku. Monumentalne płótno o imponujących wymiarach 426 × 987 centymetrów wymagało nie tylko niezwykłego talentu, ale również ogromnej pracy badawczej. Artysta studiował kroniki, uzbrojenie, stroje oraz źródła historyczne, a nawet odwiedził pola grunwaldzkie, by lepiej oddać ukształtowanie terenu i wprowadzić poprawki do niemal ukończonego obrazu.
Najważniejszym źródłem inspiracji były „Roczniki” Jana Długosza, którego ojciec walczył pod Grunwaldem. Matejko nie stworzył jednak wiernej rekonstrukcji bitwy. Zależało mu przede wszystkim na ukazaniu jej znaczenia dla historii Polski oraz na przekazaniu symbolicznych treści, które miały przemawiać do współczesnych mu Polaków żyjących pod zaborami.
Obraz, który zachwycił Europę
Jeszcze w 1878 roku monumentalne dzieło zostało sprzedane warszawskiemu finansiście Dawidowi Rosenblumowi za rekordową wówczas kwotę 45 tysięcy złotych reńskich. Pierwsza publiczna prezentacja odbyła się w Krakowie i natychmiast wzbudziła ogromne zainteresowanie.
W kolejnych latach obraz prezentowano w Wiedniu, Warszawie, Petersburgu, Berlinie, Lwowie, Bukareszcie i Paryżu. W Warszawie trafił do galerii Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, gdzie szybko urósł do rangi narodowego symbolu przypominającego o dawnej potędze Rzeczypospolitej.
Dramatyczne wojenne losy arcydzieła
Historia obrazu okazała się niemal równie dramatyczna jak wydarzenia, które przedstawia. Podczas I wojny światowej płótno wywieziono do Moskwy, skąd wróciło dopiero w 1922 roku.
Największa próba przyszła jednak we wrześniu 1939 roku. W obawie przed zajęciem Warszawy przez wojska niemieckie podjęto decyzję o ewakuacji obrazu. Zwinięte płótno przewieziono do Lublina, gdzie dzięki odwadze muzealników i historyków sztuki zostało starannie ukryte.
Gestapo prowadziło intensywne poszukiwania dzieła. Minister propagandy III Rzeszy Joseph Goebbels wyznaczył nawet nagrodę w wysokości 2 milionów reichsmarek za wskazanie miejsca jego przechowywania. Poszukiwania zakończyły się niepowodzeniem, a obraz przetrwał okupację ukryty w garażach Taboru Miejskiego w Lublinie.
Po zakończeniu wojny dzieło trafiło do Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie zostało poddane wieloletniej konserwacji. Ostatnia kompleksowa renowacja przeprowadzona w latach 2010–2012 pozwoliła przywrócić obrazowi dawny blask.
Galeria bohaterów i symboli
Matejko przedstawił nie tyle konkretny moment bitwy, ile jej symboliczny finał – chwilę, gdy zwycięstwo wojsk polsko-litewskich staje się przesądzone.
fot. wikipedia/domena publiczna
Centralną postacią kompozycji jest wielki książę litewski Witold, ukazany w geście triumfu nad ginącym wielkim mistrzem zakonu Ulrichem von Jungingenem. Król Władysław Jagiełło znajduje się na wzgórzu i spokojnie obserwuje przebieg walki, podkreślając rolę naczelnego dowódcy.
fot. wikipedia/domena publiczna
Na płótnie odnaleźć można również wielu bohaterów polskiej historii – Marcina z Wrocimowic z chorągwią krakowską, Zawiszę Czarnego, ojca kronikarza Jana Długosza, Zbigniewa Oleśnickiego czy Mikołaja Trąbę. Obok postaci historycznych pojawiają się także bohaterowie symboliczni, których obecność miała podkreślać zwycięstwo sprawiedliwości nad pychą i przemocą oraz jedność narodów walczących przeciw zakonowi.
Dzięki temu „Bitwa pod Grunwaldem” nie jest jedynie ilustracją wydarzeń z 1410 roku. To rozbudowana opowieść o wartościach, pamięci historycznej i narodowej wspólnocie.
Obraz, który stał się częścią polskiej tożsamości
fot. wikipedia/domena publiczna
Dzieło Jana Matejki od niemal 150 lat należy do najważniejszych symboli polskiej kultury. W czasach zaborów przypominało o utraconej państwowości i dawnych zwycięstwach, podczas II wojny światowej stało się jednym z najbardziej poszukiwanych polskich skarbów narodowych, a dziś pozostaje bezcennym świadectwem historii i kunsztu jednego z najwybitniejszych polskich malarzy.
Każdego roku, gdy przypada rocznica bitwy pod Grunwaldem, monumentalne płótno ponownie przyciąga uwagę historyków, miłośników sztuki i tysięcy zwiedzających. To nie tylko obraz przedstawiający jedno z najważniejszych zwycięstw w dziejach Polski, ale także niezwykła kronika narodowej pamięci. Matejko udowodnił, że malarstwo może być czymś więcej niż zapisem wydarzeń – może stać się żywą lekcją historii, która kolejnym pokoleniom przypomina o odwadze, jedności i znaczeniu wspólnego dziedzictwa.
Jerzy Sadowski