16 kwietnia 2026 roku, Andrzej Poczobut kończy 53 lata. To już szóste urodziny, których nie spędzi z rodziną, lecz w miejscu, gdzie czas mierzy się szczękiem rygli i zapachem siarki z pobliskich rafinerii. Dziennikarz, który stał się symbolem niezłomności polskiej mniejszości na Białorusi, przebywa w kolonii karnej nr 1 w Nowopołocku – placówce, której historia jest równie toksyczna jak powietrze, którym oddychają jej więźniowie.
Dziedzictwo „Miasta Słońca” i drutu kolczastego
Nowopołocka kolonia nie jest zwykłym więzieniem. To relikt epoki, w której radziecka utopia przemysłowa wymagała darmowej, niewolniczej siły roboczej. Powstała w drugiej połowie XX wieku, równolegle z budową gigantów petrochemicznych – zakładów „Naftan” i „Polimir”. Miasto Nowopołock miało być dumą socjalizmu, ale jego fundamenty wznoszono także rękami tych, których system uznał za zbędnych lub niebezpiecznych.
W czasach ZSRR placówka funkcjonowała jako integralne ogniwo gospodarki planowej. Więźniowie nie byli tylko izolowani; byli surowcem. To właśnie w Nowopołocku dopracowano system, w którym zaostrzony rygor łączył się z wyniszczającą pracą fizyczną. Choć Związek Radziecki upadł, mury kolonii wciąż stoją, a ich przeznaczenie – mimo fasadowych reform z lat 90. – niewiele się zmieniło.
Produkcja za cenę zdrowia
Dzisiejsza Kolonia nr 1 to ogromny kombinat przemysłowy ukryty za wieżami strażniczymi. Więźniowie pracują w warunkach, które organizacje broniące praw człowieka określają jako drastyczne.
Profil produkcji od lat pozostaje niezmienny:
- obróbka metalu: produkcja ciężkich kontenerów, siatek zbrojeniowych i ogrodzeń – ironicznie, więźniowie często tworzą elementy, które służą do zabezpieczania innych miejsc odosobnienia;
- recykling kabli: jedna z najbardziej uciążliwych prac, polegająca na mechanicznym lub termicznym odzyskiwaniu metali kolorowych, co przy braku odpowiednich norm ochronnych jest skrajnie niebezpieczne dla dróg oddechowych;
- przemysł drzewny i szwalnie: produkcja palet oraz mundurów dla struktur MSW – tych samych struktur, które pilnują osadzonych.
Największym wrogiem więźniów w Nowopołocku nie jest jednak tylko praca, ale ekologia. Kolonia znajduje się w „strefie cienia” nowopołockich rafinerii. Powietrze nasycone tlenkami węgla, azotu i siarki sprawia, że pobyt tutaj jest powolnym wyrokiem dla płuc i serca.
Samotność wśród murów
Andrzej Poczobut został oskarżony m.in. o wzywanie do sankcji oraz „podżeganie do nienawiści”. Zarzuty te obejmowały jego artykuły i działalność na rzecz polskiej mniejszości, interpretowane przez władze białoruskie jako szkodliwe. 8 lutego 2023 r. sąd w Grodnie skazał go na 8 lat więzienia.
Andrzej obchodzi swoje 53. urodziny w izolacji. W systemie białoruskich kolonii o zaostrzonym rygorze „izolacja” oznacza coś więcej niż brak spacerów. To walka o zachowanie jasności umysłu w świecie, gdzie jedynym bodźcem jest szarość ścian i rygor regulaminu. Tu izolacja nie polega na byciu samym. Polega na byciu sam na sam z mechanizmem, który ma cię przemielić.
W dniu urodzin nie ma świec ani życzeń. Jest ten sam rytm co zawsze. Ten sam korytarz, te same ściany. I człowiek, który — pozbawiony wszystkiego poza własnymi myślami — próbuje zachować coś najtrudniejszego: poczucie, że nadal jest sobą.