6 czerwca 2026 roku przypada 185. rocznica urodzin Elizy Orzeszkowej – jednej z najwybitniejszych postaci polskiej literatury XIX wieku. Autorka „Nad Niemnem”, nowelistka, publicystka, działaczka społeczna i gorąca orędowniczka edukacji pozostawiła po sobie dzieło, które do dziś zachwyca literackim kunsztem i głębokim humanizmem. Choć jej twórczość znana jest w całej Polsce, szczególne miejsce w życiu i działalności pisarki zajmowały Grodno oraz Grodzieńszczyzna – ziemia, która stała się nie tylko tłem jej utworów, ale także źródłem inspiracji i życiową przystanią.
Między historią a codziennością
Eliza Orzeszkowa urodziła się 6 czerwca 1841 roku w Milkowszczyźnie pod Grodnem, na terenach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od najmłodszych lat wzrastała w atmosferze wielokulturowego pogranicza, gdzie przenikały się tradycje polskie, białoruskie, litewskie i żydowskie. Ta różnorodność znalazła później odbicie w jej twórczości, pełnej wrażliwości na los drugiego człowieka, niezależnie od pochodzenia czy wyznania.
Po upadku Powstania Styczniowego, w którego działania wspierające była zaangażowana, Orzeszkowa na stałe związała swoje życie z Grodnem. Miasto nad Niemnem stało się jej domem, miejscem pracy twórczej oraz działalności społecznej. To tutaj powstała znaczna część jej najważniejszych dzieł, a jej dom był ośrodkiem życia intelektualnego i patriotycznego regionu.
Nad Niemnem, czyli krajobraz zaklęty w słowach
Krajobrazy tej ziemi, malownicze doliny Niemna, rozległe lasy i pola stały się integralną częścią jej literackiego świata. Najpełniej można to dostrzec w powieści „Nad Niemnem”, uznawanej za jedno z najważniejszych dzieł polskiego realizmu.
W tej epopei Orzeszkowa stworzyła nie tylko sugestywny obraz życia szlachty i chłopów po Powstaniu Styczniowym, ale także niezwykły portret samej Grodzieńszczyzny. Niemen nie jest tam jedynie rzeką – staje się symbolem trwania, pamięci i związku człowieka z ojczystą ziemią. Opisy przyrody zachwycają autentycznością, ponieważ pisarka znała te miejsca z własnego doświadczenia i darzyła je głębokim uczuciem.
Co ciekawe, Orzeszkowa była zafascynowana tutejszą florą. Zbierała nadniemeńskie zioła, suszyła je i tworzyła niezwykłe herbaria (zielniki).
Pisarka zaangażowana
Orzeszkowa była nie tylko wybitną literatką, ale także osobą niezwykle zaangażowaną społecznie. W swoich utworach poruszała kwestie edukacji kobiet, problemów społecznych, ubóstwa oraz relacji między różnymi grupami narodowościowymi i religijnymi. Szczególną uwagę poświęcała społeczności żydowskiej zamieszkującej Grodno i okoliczne miejscowości, apelując o wzajemny szacunek i zrozumienie.
Jej działalność wykraczała daleko poza literaturę. Wspierała inicjatywy oświatowe, pomagała potrzebującym i zabierała głos w sprawach ważnych dla mieszkańców regionu. Dzięki temu zyskała opinię autorytetu moralnego i jednej z najbardziej wpływowych kobiet swojej epoki.
Eliza Orzeszkowa zmarła w Grodnie w 1910 roku, pozostawiając po sobie bogaty dorobek literacki i społeczny. Do dziś pozostaje symbolem związku człowieka z miejscem, z którego wyrasta jego tożsamość. Jej twórczość przypomina o znaczeniu pamięci historycznej, odpowiedzialności społecznej i szacunku dla dziedzictwa kulturowego.
W 185. rocznicę urodzin pisarki warto ponownie sięgnąć po jej książki i spojrzeć na Grodno oraz Grodzieńszczyznę jej oczami. To właśnie tutaj, nad spokojnym nurtem Niemna, narodziły się historie, które weszły do kanonu polskiej literatury. Eliza Orzeszkowa pozostaje bowiem nie tylko wielką pisarką, ale również wierną kronikarką tej ziemi – jej krajobrazów, ludzi i pamięci.
Irena Kowalczuk