150 lat temu, 6 października 1876 roku, w Ostaszynie pod Nowogródkiem urodził się Jan Bułhak – człowiek, który na zawsze zmienił oblicze polskiej fotografii. Nazywany „ojcem” i nestorem polskiej fotografiki, nie był jednak wyłącznie artystą tworzącym piękne obrazy. Był także dokumentalistą, pedagogiem, teoretykiem i kronikarzem świata, którego wiele fragmentów bez jego aparatu mogłoby dziś istnieć jedynie w pamięci, albo nie istnieć w ogóle.
Ostaszyn, Nowogródek, Mińsk, Grodno, Wilno – to miejsca, które wyznaczały ważne punkty na mapie jego życia i twórczości. Dla Bułhaka ziemie te nie były jedynie przestrzenią geograficzną. Były ojczyzną krajobrazu, ludzi, dworów, kościołów, miasteczek i dróg, które chciał ocalić przed przemijaniem. Najwcześniejsze fotografie artysty przedstawiały właśnie okolice Nowogródka i Mińska. Fotografował pejzaże, dwory należące do rodziny i przyjaciół, a także ludzi spotykanych na swojej drodze.
„Rodzinna ziemia” przed obiektywem
Fotografia pojawiła się w życiu Bułhaka stosunkowo późno. Pierwsze zdjęcia wykonywał około 1905 roku aparatem należącym do jego żony Anny. Początkowo był amatorem, ale szybko zaczął traktować fotografię jako sposób poznawania i opisywania świata.
Szczególne miejsce zajmowała rodzinna Nowogródczyzna. To właśnie jej pejzaż – lasy, pola, drogi, chmury, światło i wiejskie zabudowania – stał się jednym z pierwszych wielkich tematów fotografa. Bułhak patrzył na tę krainę nie jak na zwykły obiekt dokumentacji. Szukał w niej nastroju i piękna. Jego fotografie miały przypominać obrazy malarskie, a jednocześnie zachowywać wartość dokumentu.
Ważnym miejscem w jego życiu była również Peresieka koło Mińska, gdzie gospodarował w rodzinnym majątku. To właśnie tam, z dala od wielkich ośrodków artystycznych, rozwijał swoje fotograficzne zainteresowania. Przełomem okazało się spotkanie w 1910 roku z malarzem Ferdynandem Ruszczycem, który dostrzegł talent Bułhaka i zachęcił go do profesjonalnego kształcenia. Dwa lata później fotograf wyjechał do Drezna, aby doskonalić warsztat u znanego fotografa Hugo Erfurtha.
Wilno – drugi dom
Po powrocie Bułhak związał się z Wilnem. W latach 1912–1919 dokumentował architekturę miasta, tworząc obrazy, które do dziś są bezcennym świadectwem dawnego Wilna. Później jego działalność fotograficzna objęła również inne miasta i regiony.
Wilno stało się jednym z najważniejszych miejsc jego artystycznego życia. W 1919 roku Bułhak rozpoczął pracę dydaktyczną w Zakładzie Fotografii Artystycznej Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego. Przez dwadzieścia lat kształcił kolejne pokolenia fotografów. W 1927 roku był jednym z inicjatorów Wileńskiego Towarzystwa Miłośników Fotografii, które rok później przekształciło się w Fotoklub Wileński.
Jego związki z ziemiami dzisiejszej Białorusi jednak nie zakończyły się wraz z przeprowadzką do Wilna. Przeciwnie – Bułhak wielokrotnie wracał do tych miejsc z aparatem.
Grodno, Nowogródek i świat, którego już nie ma
Dzięki Bułhakowi możemy dziś zobaczyć wiele miejsc w ich historycznej postaci. Fotografował między innymi Nowogródek, Grodno, Pińsk, Oszmianę, Zdzięcioł, Porzecze i inne miejscowości. Uwieczniał kościoły, cerkwie, dwory, ulice, cmentarze, zabytki oraz zwykłe życie mieszkańców.
Szczególne znaczenie mają jego fotografie Nowogródka – miasta tak mocno związanego z tradycją polskiej kultury i przede wszystkim z Adamem Mickiewiczem.
„Fotografia ojczysta”
Bułhak chciał, aby fotografia nie była wyłącznie technicznym zapisem rzeczywistości. Stworzył nawet własne określenie – „fotografika” – którym opisywał fotografię traktowaną jako dziedzinę sztuki. W swojej pracy teoretycznej rozwijał również ideę „fotografii ojczystej”: utrwalania krajobrazu, zabytków, ludzi i dziedzictwa kulturowego własnego kraju.
W tym znaczeniu jego fotografie ziem dzisiejszej Białorusi mają szczególną wartość. Nie są tylko dziełami sztuki. Są wizualnym zapisem świata, który w wielu miejscach bezpowrotnie się zmienił.
Pamięć zapisana światłem
Dorobek Bułhaka był ogromny. Przygotował ponad 150 albumów w ramach cyklu „Polska w obrazach fotograficznych Jana Bułhaka”. Jego twórczość obejmowała architekturę, krajobraz, portret i dokument. Znaczna część dorobku fotografa została jednak zniszczona podczas II wojny światowej.
Dlatego zachowane fotografie z Nowogródka, Grodna i innych miejsc dawnej Rzeczypospolitej mają dziś jeszcze większą wartość.
Na szklanych płytach i fotograficznym papierze Jan Bułhak ocalił obrazy miejsc, które dla kolejnych pokoleń stały się świadectwem przeszłości. Dzięki niemu dawna Nowogródczyzna, Grodno i inne ziemie obecnej Białorusi nie są jedynie nazwami na mapie. Mają twarze, pejzaże, światło i pamięć. Pamięć zapisaną światłem Jana Bułhaka.
Mikołaj Mikłaszewicz