Ocalone od zapomnienia. Nieznane historie dawnych nekropolii

by Jan Roman
3 views

Polacy na Białorusi ratują zapomniane nekropolie i przywracają tożsamość ludziom, których groby na dziesięciolecia zniknęły pod ziemią.

Stare cmentarze są niezwykłymi świadkami historii. Każdy nagrobek kryje opowieść o człowieku, rodzinie i epoce, w której przyszło mu żyć. Niestety, wiele takich świadectw przeszłości na ziemiach dzisiejszej Białorusi od lat pozostaje zapomnianych, porośniętych roślinnością lub całkowicie pochłoniętych przez ziemię. Są jednak ludzie, którzy nie pozwalają, by pamięć o nich bezpowrotnie zaginęła. Członkowie Związku Polaków na Białorusi i zaangażowani w ochronę dziedzictwa historycznego wolontariusze podejmują wysiłki, aby odnajdywać dawne miejsca pochówku, odkopywać nagrobki i przywracać pamięć o tych, którzy tworzyli historię tych ziem.

Fot. facebook.com/puszczanski.pan

 Historia ukryta pod warstwą ziemi

Jednym z miejsc, które ponownie znalazło się w kręgu zainteresowania miłośników historii, jest cmentarz w Dziahilnie, położony na terenie dawnego majątku rodziny Januszkiewiczów. To właśnie tutaj przed laty przeprowadzono prace porządkowe i renowacyjne. Entuzjaści historii odrestaurowali zachowane nagrobki przedstawicieli rodziny Januszkiewiczów, a w miejscu zniszczonego pomnika Adolfa Januszkiewicza ustawili nowy. Uporządkowano również centralną część nekropolii.

Wydawało się, że najważniejsze świadectwa przeszłości zostały już zabezpieczone. Tymczasem kolejne poszukiwania pokazały, że tuż obok odnowionych grobów wciąż znajdują się miejsca pochówku skazane na zapomnienie.

Fot. facebook.com/puszczanski.pan

Podczas jednej z wizyt członkowie ZPB natrafili na nagrobek, który niemal całkowicie zapadł się pod ziemię. Jego odnalezienie wymagało nie tylko pracy, lecz także doświadczenia i znajomości dawnych nekropolii. Dopiero po odpowiednim rozpoznaniu miejsca rozpoczęto odkopywanie. Niedaleko wejścia na cmentarz znaleziono również fragment innego, mocno uszkodzonego pomnika, który prawdopodobnie pochodzi z XIX wieku.

Przywracanie imion i ludzkich historii

Fot. facebook.com/puszczanski.pan

Kolejne odkrycia przyniosła listopadowa wyprawa w okolice Mińska. Wolontariuszom udało się odnaleźć i wydobyć spod ziemi kilka nagrobków, które przez długie lata pozostawały praktycznie niewidoczne. Wśród nich znalazł się pomnik na niewielkiej nekropolii położonej na terenie dawnego dworu Duszków, tuż za kaplicą generała Karola Morawskiego.

Odnalezienie tego nagrobka nie było łatwe. Przed rozpoczęciem prac miejsce pochówku pozostawało niemal całkowicie ukryte pod warstwą ziemi. Dopiero po dokładnym rozpoznaniu terenu i żmudnym odkopaniu udało się odsłonić pomnik, a wraz z nim przywrócić pamięć o człowieku, który spoczywa w tym miejscu.

Szczególnie wymowny okazał się historyczny kontekst tego odkrycia. Zmarły miał już 20 lat w chwili koronacji Stanisława Augusta Poniatowskiego, która odbyła się w 1764 roku. Oznacza to, że był świadkiem jednej z ważnych cezur w dziejach Rzeczypospolitej. Za niepozornym, przez lata ukrytym nagrobkiem kryje się więc historia człowieka żyjącego w czasach, które dziś znamy przede wszystkim z podręczników.

Nie pozwolić historii odejść w zapomnienie

Odkrywanie starych nagrobków to forma ratowania materialnych świadectw polskiej obecności na ziemiach dzisiejszej Białorusi. Nekropolie przypominają o dawnych właścicielach majątków, przedstawicielach ziemiaństwa, społecznikach i zwykłych mieszkańcach, których losy składają się na wielowiekową historię tych terenów.

Każdy odnaleziony pomnik może stać się początkiem dalszych poszukiwań: ustalenia nazwiska, odtworzenia rodzinnych powiązań, poznania biografii i okoliczności życia pochowanej osoby.

Fot. facebook.com/puszczanski.pan

Praca wolontariuszy pokazuje, jak wiele pozostaje jeszcze do odkrycia. Nie wszystkie groby uda się odnaleźć, nie wszystkie nagrobki przetrwają kolejne lata. Wiele z nich wciąż spoczywa pod warstwą ziemi, czekając na kogoś, kto zwróci na nie uwagę.

I właśnie dlatego każda taka wyprawa ma szczególne znaczenie. Bo czasami wystarczy odrobina szczęścia, wiedza historyczna i kilka godzin ciężkiej pracy, aby z zapomnienia wydobyć nie tylko kamienny pomnik, lecz także imię i historię człowieka, który żył na tych ziemiach przed stuleciami.

Arkadiusz Czapliński