Prezes Związku Polaków na Białorusi Andżelika Borys, wraz z Konsulem Generalnym RP w Grodnie Grzegorzem Stykowskim i jego małżonką, oddali hołd polskim żołnierzom i lotnikom spoczywającym na historycznym cmentarzu w Lidzie. To symboliczny gest w miejscu, które przetrwało sowieckie próby likwidacji dzięki nieugiętej postawie lokalnej społeczności.
Cmentarz Lotników jest bowiem jednym z najważniejszych miejsc pamięci narodowej na ziemi lidzkiej. Spoczywają tu żołnierze polscy z okresu wojny polsko-bolszewickiej oraz II wojny światowej, a także lotnicy związani z miejscowym garnizonem wojskowym. Każdy zapalony znicz i każda chwila zadumy przypominały o cenie, jaką przyszło zapłacić za wolną Polskę.
Historia nekropolii sięga 1797 roku. Od 1865 roku pełnił funkcję cmentarza katolickiego. Już w 1800 roku wzniesiono tu drewnianą kaplicę św. Barbary, którą w 1930 roku zastąpiła obecna świątynia murowana. Na początku XX wieku cmentarz został otoczony murem, który zachował się do dziś jako świadectwo dawnej świetności tego miejsca.
Ostatni pochówek odbył się tutaj w 1960 roku. Kilkanaście lat później nekropolia stanęła przed groźbą całkowitej likwidacji. W latach siedemdziesiątych władze podjęły decyzję o jej zamknięciu i zniszczeniu, jednak stanowczy sprzeciw mieszkańców Lidy doprowadził do odstąpienia od tych planów. Mimo to przez kolejne lata nagrobki ulegały dewastacji, a kaplica popadała w ruinę.
Przełom nastąpił w 1988 roku, kiedy Klub Miłośników Kultury Polskiej im. Adama Mickiewicza w Lidzie – pierwsza polska organizacja działająca na terenie byłego Związku Radzieckiego – rozpoczął społeczne prace porządkowe na terenie kwatery wojskowej. Od tego czasu miejsce pamięci pozostawało pod nieustanną opieką miejscowych Polaków. W latach 2000–2003 dzięki staraniom parafii Podwyższenia Krzyża Świętego odtworzono również zabytkową kaplicę.
Ważnym etapem ochrony nekropolii była przeprowadzona w latach 1990–1992 inwentaryzacja 2700 grobów. Następnie, dzięki inicjatywie Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Lidzkiej w Gdańsku, opracowano projekt kompleksowej renowacji cmentarza. W latach 2018–2020 przeprowadzono szeroko zakrojone prace konserwatorskie współfinansowane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP, Kancelarię Senatu RP, Fundację Gdańską, śp. Pawła Adamowicza oraz prywatnych darczyńców.
Dziś kwatera wojskowa na lidzkim cmentarzu jest systematycznie porządkowana przez Związek Polaków na Białorusi. Dzięki zaangażowaniu społeczników, działaczy oraz osób troszczących się o zachowanie polskiego dziedzictwa narodowego pamięć o bohaterach pozostaje żywa. Wizyta Andżeliki Borys oraz przedstawicieli polskiej służby dyplomatycznej była wyrazem szacunku dla tych, którzy walczyli za wolność Ojczyzny, ale również potwierdzeniem, że troska o miejsca pamięci jest ważnym obowiązkiem współczesnych pokoleń.
Tadeusz Kwiatkowski