11 września 1938 roku, w rodzinnym domu Adama Mickiewicza w Nowogródku, otwarto muzeum poświęcone poecie. Trzy lata później budynek został zbombardowany, a większość pierwszej kolekcji przepadła. Muzeum odbudowywano przez kolejne dziesięciolecia.
fot. NAC
Listy, dokumenty i przedmioty z domu
W pierwszym muzeum można było zobaczyć między innymi kilka oryginalnych mebli z domu Mickiewiczów. Były też pisane gęsim piórem akta sądowe dziadka i ojca poety oraz jego listy do przyjaciół i Maryli Wereszczakówny.
Nie brakowało przedmiotów związanych z osobami z najbliższego otoczenia Mickiewicza. Wśród nich znalazł się obraz św. Antoniego — patrona najmłodszego brata Adama, a także lustro należące niegdyś do Maryli, jej szal oraz nuty walca, który napisała dla Jana Czeczota.
22 czerwca 1941 roku niemieckie bombardowanie zniszczyło dwór. Razem z budynkiem przepadła większość znajdujących się w nim pamiątek. Część została zniszczona, część zrabowana.
Pierwsza kolekcja muzealna praktycznie przestała istnieć.
Po wojnie budynek odbudowano z ruin. W 1955 roku ponownie urządzono w nim muzeum, ale jego głównym tematem nie był Mickiewicz. Poecie przeznaczono jedynie dwie sale, w których prezentowano skromną ekspozycję.
Na pełny powrót muzeum poświęconego autorowi „Pana Tadeusza”, trzeba było poczekać jeszcze kilka dekad.
Remont, który zmienił wszystko
fot. mickiewicz.museum.by
Pod koniec lat 80. rozpoczęła się kolejna ważna karta w historii tego miejsca. W latach 1989–1990 przeprowadzono gruntowny remont dworu, przywracając mu pierwotny kształt.
W 1992 roku otwarto odnowione muzeum Mickiewicza. Tym razem ekspozycja była znacznie bogatsza. Wykorzystano między innymi eksponaty wypożyczone z warszawskiego Muzeum Literatury. Dzisiaj wystawa zajmuje pięć pomieszczeń.
Od rodzinnej historii do „Pana Tadeusza”
Pierwsza sala zaczyna opowieść od rodziny. Są tu dokumenty, portrety rodziców i braci Mickiewicza, a także znaleziska archeologiczne z Zaosia — miejsca jego urodzenia.
Można tu znaleźć również rzeczy pozornie odległe od literatury, ale dobrze pokazujące epokę, w której dorastał przyszły poeta. Wśród nich są dawne podręczniki szkolne, w tym podręcznik matematyki z 1772 roku.
fot. mickiewicz.museum.by
Druga sala prowadzi do świata ojca Mickiewicza — Mikołaja, prawnika. Zobaczymy tu kopie ręcznie sporządzanych odpisów sądowych, kałamarz oraz XIX-wieczną szafkę z literaturą prawniczą. Są także stare wydania Biblii, w tym francuska Biblia z 1775 roku.
Trzecia sala to już historia młodego Adama. XIX-wieczne meble, porcelana i fajans tworzą tło dla materiałów dotyczących jego studiów na Uniwersytecie Wileńskim oraz pierwszych prób literackich. W gablotach znajdują się rękopisy i pierwsze wydania książkowe.
Czwarta sala pokazuje Mickiewicza poza ziemiami rodzinnymi. To Petersburg i Moskwa, gdzie poeta zetknął się z rosyjskim środowiskiem literackim.
Są tu książki wydawane w Rosji i za granicą, portrety poetów i pisarzy, którzy znali i cenili jego twórczość, a także kopie wizerunków Mickiewicza. Ekspozycję uzupełniają fortepian i XIX-wieczne meble.
Ostatnia sala przenosi zwiedzających do Europy Zachodniej. Niemcy, Szwajcaria, Włochy i Francja to kolejne miejsca na biograficznej mapie Mickiewicza.
fot. mickiewicz.museum.by
Wśród eksponatów są portrety żony i dzieci poety oraz Goethego, Chopina, Norwida i Ogińskiego. Jest również pierwsze wydanie „Pana Tadeusza” i dokumenty dotyczące pobytu Mickiewicza w Turcji.
Jednym z ciekawszych obiektów jest brązowy model paryskiego pomnika poety z 1909 roku, który muzeum nabyło jeszcze w 1935 roku od wdowy po rzeźbiarzu Antoine’ie Bourdelle’u.
88 lat później
fot. NAC
Historia nowogródzkiego muzeum jest nietypowa również dlatego, że jego dzieje zostały dwukrotnie naznaczone odbudową.
Najpierw trzeba było odbudować sam dom po pożarze z 1881 roku. Później przyszło wojenne zniszczenie i utrata pierwszej kolekcji. Kolejna odbudowa pozwoliła stworzyć muzeum, które działa do dziś.
Rocznica otwarcia jest więc przede wszystkim okazją do przypomnienia historii konkretnego miejsca — rodzinnego domu, który z czasem stał się muzeum wielkiego poety.
Mikołaj Lasocki