7 września 1764 roku dokonał się wybór, który na zawsze zapisał się w historii Polski. Około 5,5 tysiąca przedstawicieli szlachty obrało królem Rzeczypospolitej Stanisława Antoniego Poniatowskiego. Był to początek panowania człowieka, który przeszedł do historii jako Stanisław August Poniatowski – ostatni król Polski i wielki książę litewski.
fot. wikipedia/domena publiczna
Elekcja odbywała się w szczególnych okolicznościach. Rzeczpospolita wychodziła z długiego kryzysu politycznego. Państwo miało słabą władzę centralną, niewielką armię i było coraz bardziej uzależnione od swoich potężnych sąsiadów. O wyniku elekcji w dużej mierze przesądziło poparcie Rosji. W czasie bezkrólewia na terytorium Rzeczypospolitej znajdowały się wojska rosyjskie, a kandydaturę Poniatowskiego wspierało także potężne stronnictwo Czartoryskich, czyli Familia.
Król z poparciem Katarzyny II
Stanisław Poniatowski nie był przypadkowym kandydatem. Urodził się 17 stycznia 1732 roku w Wołczynie na terenie dzisiejszej Białorusi. Pochodził z wpływowej rodziny magnackiej, odebrał staranne wykształcenie i odbył liczne podróże po Europie. Ważnym etapem jego życia był pobyt w Petersburgu, gdzie nawiązał bliską relację z przyszłą cesarzową Rosji Katarzyną II. To właśnie jej poparcie odegrało później ogromną rolę w wyniesieniu go na tron.
Wybór nowego monarchy od początku budził więc kontrowersje. Dla Katarzyny II Poniatowski miał być władcą przyjaznym Rosji, a dla części polskiej elity – człowiekiem, który może przeprowadzić konieczne reformy. Sam przyszły król szybko znalazł się pomiędzy tymi oczekiwaniami. Chciał unowocześnić państwo, ale jednocześnie musiał liczyć się z rosyjską ingerencją i oporem części szlachty.
Ambicja reformatora
25 listopada 1764 roku, w warszawskiej kolegiacie św. Jana, odbyła się koronacja. Poniatowski przyjął imiona Stanisław August. Nowy monarcha próbował wykorzystać swoją władzę do modernizacji Rzeczypospolitej. Za jego panowania powstała Szkoła Rycerska, rozwijały się manufaktury i instytucje wspierające gospodarkę, a w 1773 roku utworzono Komisję Edukacji Narodowej. Król był także wielkim mecenasem sztuki i nauki. Wokół jego dworu skupiali się pisarze, artyści i uczeni, a słynne „obiady czwartkowe” stały się jednym z symboli polskiego oświecenia.
fot. wikipedia/domena publiczna
Najważniejszym symbolem jego politycznych dążeń stała się jednak Konstytucja 3 maja 1791 roku. Stanisław August poparł dzieło reformatorów, którzy próbowali uratować państwo przed upadkiem. Był to jeden z najważniejszych momentów jego panowania – i zarazem zapowiedź ostatecznej konfrontacji z Rosją i przeciwnikami reform.
Ostatni król i kres Rzeczypospolitej
Historia Stanisława Augusta pozostaje pełna paradoksów. Z jednej strony był monarchą wyniesionym na tron przy wsparciu rosyjskiej cesarzowej. Z drugiej – podejmował próby unowocześnienia kraju i wspierał reformy, które miały wzmocnić Rzeczpospolitą.
Nie udało mu się jednak powstrzymać biegu wydarzeń. W 1772 roku nastąpił pierwszy rozbiór Polski, w 1793 roku drugi, a w 1795 upadek państwa przypieczętował trzeci rozbiór. 25 listopada 1795 roku Stanisław August abdykował. Trzydzieści jeden lat po swojej koronacji przestał być królem nieistniejącej już Rzeczypospolitej.
fot. wikipedia/domena publiczna
Zmarł w 1798 roku w Petersburgu. Pozostawił po sobie jedno z najbardziej niejednoznacznych dziedzictw w historii Polski. Dla jednych był królem, którego polityka nie uchroniła państwa przed katastrofą. Dla innych – człowiekiem Oświecenia, mecenasem kultury i władcą, który próbował reformować kraj w czasach, gdy jego suwerenność była już poważnie ograniczona.
7 września 1764 roku rozpoczęło się więc panowanie ostatniego monarchy Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Stanisław August Poniatowski obejmował tron państwa, które wciąż było potężne na mapie Europy, lecz coraz słabsze politycznie. Trzy dekady później Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy.
Igor Gasiewicz