We wrześniu 1920 roku Grodzieńszczyzna stała się miejscem decydujących zmagań wojny polsko-bolszewickiej. Bitwa nad Niemnem, będąca wielką operacją polskiego wojska, doprowadziła do rozbicia sił Armii Czerwonej i przesądziła o dalszym przebiegu wojny. 106 lat temu na ziemiach wokół Grodna, Lidy i Wołkowyska rozegrały się wydarzenia, które do dziś pozostają jednym z najważniejszych rozdziałów polskiego zwycięstwa w 1920 roku.
fot. wikipedia/domena publiczna
Po klęsce Armii Czerwonej w bitwie warszawskiej i walkach nad Wisłą i Wkrą wojska bolszewickie rozpoczęły odwrót. Nie oznaczało to jednak końca zagrożenia. Dowodzący Frontem Zachodnim Michaił Tuchaczewski zamierzał odbudować swoje siły i ponownie przejąć inicjatywę.
Polskie dowództwo zdawało sobie sprawę, że wojna jeszcze się nie skończyła. Pościg za rozbitymi oddziałami musiał ustąpić miejsca przygotowaniom do kolejnej wielkiej operacji.
Plan marszałka Piłsudskiego
fot. zbiory Instytutu J.Piłsudskiego w Londynie
10 września podczas odprawy w Brześciu nad Bugiem Józef Piłsudski przedstawił sytuację oraz konieczność zadania Armii Czerwonej kolejnego ciosu. Plan zakładał wykorzystanie manewru i oskrzydlenia przeciwnika.
19 września wydano rozkaz rozpoczęcia operacji. Kilka dni później polskie oddziały ruszyły do natarcia.
Grodno ponownie w ogniu walk
23 września rozpoczęła ofensywę 4. Armia. Tego samego dnia Polacy zajęli Wołkowysk, choć następnego dnia musieli odeprzeć silne kontrnatarcie sowieckie. Ciężkie walki toczyły się również w rejonie Berezy Kartuskiej i Różany.
Jeszcze bardziej dramatyczny przebieg miały wydarzenia pod Grodnem. 23–24 września Wojsko Polskie prowadziło zacięte walki z sowietami. Dochodziło do bezpośrednich starć na bagnety.
fot. wikipedia/domena publiczna
24 września Dywizja Ochotnicza rozpoczęła natarcie na forty Grodna. Następnego dnia oddział dowodzony przez majora Bernarda Monda sforsował Niemen pod Plebańskimi, wychodząc na tyły północnych umocnień miasta.
25 września przełamano opór na zewnętrznej linii fortów. W nocy rozpoczęła się przeprawa przez Niemen. Pod ciężkim ogniem przeciwnika żołnierze walczyli o kolejne części miasta. Do końca dnia Grodno znalazło się w polskich rękach.
Manewr, który zamknął drogę odwrotu
Zdobycie Grodna było jednak tylko częścią większej operacji. Na północy polskie oddziały ruszyły w kierunku Druskiennik, Marcinkańców i Lidy, szerokim łukiem wychodząc na tyły wycofujących się wojsk sowieckich.
fot. wikipedia/domena publiczna
27 września 1. Dywizja Litewsko-Białoruska zamknęła bolszewikom drogę nad Lebiodą, a 1. Dywizja Piechoty Legionów wraz z grupą kawalerii gen. Nieniewskiego zajęła Lidę. Tym samym kolejne drogi odwrotu zostały odcięte.
W rejonie Lebiody i Krwawego Boru doszło do wyjątkowo ciężkich walk. Równocześnie polskie oddziały nacierały od południa. 4. Armia dotarła do Szczary, a grupa gen. Krajowskiego skierowała się w stronę Pińska, zagrażając sowieckim wojskom od południa.
Sowiecka 3. Armia została zdezorganizowana i utraciła zdolność do prowadzenia skutecznych działań. Tysiące żołnierzy dostało się do niewoli. Odwrót Armii Czerwonej przerodził się w chaotyczną ucieczkę.
Niemen – drugi wielki cios
fot. wbh.wp.mil.pl
Bitwa nad Niemnem, zakończona pod koniec września 1920 roku, była kolejnym wielkim zwycięstwem Wojska Polskiego. Po klęsce pod Warszawą Armia Czerwona otrzymała nad Niemnem następny potężny cios, który pozbawił ją możliwości odzyskania inicjatywy strategicznej.
Zwycięstwo miało również znaczenie polityczne. Polska przystępowała do rozmów pokojowych z pozycji strony, która odwróciła losy wojny i skutecznie obroniła swoją niepodległość.
Dziś, wspominając wydarzenia 1920 roku, pamiętamy przede wszystkim o Bitwie Warszawskiej. Jednak równie ważnym elementem tego zwycięstwa pozostaje operacja niemeńska. 106 lat temu na Grodzieńszczyźnie, nad Niemnem, rozegrała się bitwa, która ostatecznie złamała sowiecką ofensywę i otworzyła drogę do zakończenia wojny polsko-bolszewickiej.
Jerzy Berezowski