Pozostaje postacią, która wpisała się w historię polskiego odrodzenia narodowego na Kresach. Jego niezłomna postawa, dalekowzroczność i zaangażowanie na rzecz Polaków na Białorusi sprawiły, że stał się symbolem troski o polską tożsamość poza granicami kraju.
fot. PAP/P.Rybarczyk
Andrzej Stanisław Ksawery Stelmachowski urodził się 28 stycznia 1925 r. w Poznaniu. Pochodził z rodziny wywodzącej się z Kujaw. Jego ojciec Bronisław Stelmachowski walczył w Powstaniu Wielkopolskim.
W okresie okupacji, Andrzej Stelmachowski uczył się w podziemnym liceum. W kwietniu 1943 roku, jako 18-latek, złożył przysięgę żołnierza Armii Krajowej. Podczas wojny rozpoczął studia prawnicze na tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Ukończył je w 1947 r. już na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Pierwszy prezes „Wspólnoty Polskiej”
Stelmachowski, będący profesorem prawa i jednym z założycieli „Solidarności”, pełnił funkcję marszałka Senatu w latach 1989–1991. W tym czasie, odegrał kluczową rolę w inicjowaniu działań mających na celu wspieranie Polaków żyjących na Białorusi, Litwie i Ukrainie. Był jednym z twórców idei budowania więzi między Polską a jej diasporą, przyczyniając się do stworzenia programu wsparcia polskiej edukacji, kultury i życia społecznego na Kresach.
W latach 90. profesor Stelmachowski był między innymi pierwszym prezesem Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” – organizacji, której celem było wspieranie Polonii i Polaków za granicą. To dzięki jego staraniom, „Wspólnota Polska” zainicjowała liczne projekty edukacyjne i kulturalne, które umożliwiły polskiej społeczności na Białorusi, pielęgnować ojczysty język, historię i tradycję. Organizacja wspierała m.in. polskie szkoły, parafie, domy kultury oraz organizacje społeczne.
Szkoły w Grodnie i Wołkowysku
Profesor Andrzej Stelmachowski odegrał kluczową rolę w budowie polskich szkół w Grodnie i Wołkowysku na Białorusi. Jego zaangażowanie w rozwój polskiego szkolnictwa na tych terenach było częścią szerokiej działalności na rzecz wspierania Polaków żyjących poza granicami kraju.
Polska szkoła w Grodnie
Jako pierwszy prezes Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, profesor Stelmachowski uważał edukację za fundament zachowania tożsamości narodowej. Zdawał sobie sprawę, że szkoły z językiem polskim są kluczowe dla utrzymania i rozwoju polskiej kultury, tradycji i języka w środowiskach, gdzie polska mniejszość była narażona na procesy wynaradawiania. Dlatego wspierał inicjatywy zmierzające do budowy polskich placówek edukacyjnych, mimo trudnych warunków politycznych i społecznych panujących na Białorusi.
Chciał odrodzenia polskości na Kresach
Szkoły w Grodnie i Wołkowysku były szczególnym osiągnięciem w tej działalności. Dzięki jego staraniom, a także wsparciu „Wspólnoty Polskiej”, udało się zgromadzić fundusze na budowę tych placówek oraz uzyskać zgodę władz białoruskich na ich otwarcie ich działalności. Szkoła w Grodnie, otwarta w 1996 roku, oraz placówka w Wołkowysku, otwarta w 1999 roku, stały się ważnymi centrami polskiej edukacji na Białorusi. Były to jedne z pierwszych szkół publicznych z językiem polskim na tych terenach od czasu zakończenia II wojny światowej. Zapewniały one możliwość nauki w ojczystym języku, poznawanie historii i kultury Polski, a także umożliwiały udział w polskich tradycjach narodowych.
Polska szkoła w Wołkowysku
Profesor Stelmachowski osobiście odwiedzał te szkoły, uczestnicząc w ich otwarciu oraz spotkaniach z nauczycielami, uczniami i ich rodzinami. Podkreślał znaczenie polskiej edukacji w Grodnie i Wołkowysku jako symbolu odrodzenia polskości na Kresach. W swoich wystąpieniach mówił, że szkoły te nie tylko uczą, ale również integrują lokalne polskie społeczności, wzmacniając ich poczucie tożsamości narodowej.
Zaangażowany jak nikt inny…
Profesor Stelmachowski w miarę możliwości odwiedzał Białoruś, spotykając się z liderami polskich środowisk i wspierając ich działania. Z jego inicjatywy organizowano pomoc materialną, a także programy szkoleniowe dla nauczycieli języka polskiego i animatorów kultury. Podkreślał, że troska o polskość na Kresach to nie tylko obowiązek historyczny, ale również wyraz solidarności z rodakami żyjącymi w trudnych warunkach politycznych i społecznych.
Tadeusz Gawin i Andrzej Stelmachowski
Jego działalność na Białorusi miała także wymiar symboliczny – profesor Stelmachowski wierzył, że budowanie mostów między Polską, a Polakami na Wschodzie może przyczynić się do odrodzenia wspólnoty wartości i dziedzictwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W swoich wystąpieniach podkreślał, że dialog z Polakami na Białorusi i ich wsparcie to nie tylko zadanie państwa polskiego, ale także całego polskiego społeczeństwa.
Andrzej Stelmachowski zmarł 6 kwietnia 2009 r. w Warszawie. Następnego dnia prezydent Lech Kaczyński podjął decyzję o odznaczeniu profesora Orderem Orła Białego. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.
Profesor Andrzej Stelmachowski pozostaje postacią, która wpisała się w historię polskiego odrodzenia narodowego na Kresach. Jego niezłomna postawa, dalekowzroczność i zaangażowanie na rzecz Polonii na Białorusi sprawiły, że stał się symbolem troski o polską tożsamość poza granicami kraju.