Za datę powstania miejscowości przyjmuje się 10 lipca 1519 roku, gdy król Polski i wielki książę litewski Zygmunt August, nadał bojarynowi Sopoćko Steckowiczowi przywilej posiadania ziemi Romanowszczyzny w powiecie grodzieńskim. A w dokumentach z lat 1550-1560, wzmiankowana jest już droga „z Horodna do miasteczka Sopoćkinie”.
Fot. portalzpb.pl
W tamtych czasach, większość ludności Sopoćkiń stanowili prawosławni, potem unici, choć katolicy wśród mieszkańców też byli bardzo widoczni. Samodzielnej parafii rzymskokatolickiej w Sopoćkiniach nie było długo – miasteczko i okolice stanowiły zachodnią część parafii w Hoży. Kościół parafialny był jednak bardzo daleko, a na dodatek za Niemnem, dlatego w połowie XVIII wieku, w Sopoćkiniach istniała ołtaria, być może, z niewielką kaplicą filialną, jednak nie ma informacji o jej lokalizacji.
Jak wynika z inwentarza Sopoćkiń z 1704 roku, jedyną chrześcijańską budowlą sakralną w miejscowości był kościół unicki. Powstanie pierwszej parafii rzymskokatolickiej wiąże się z działalnością miejscowych właścicieli ziemi, Antoniego i Teofilii Wołłowiczów.
Początkowo, niedaleko od Sopoćkiń w miejscowości Jasudowo, założono nową miejscowość – Teolin, nazwaną na cześć Teofilii Wołłowicz. 6 marca 1789 roku, właściciele ziem ufundowali w Teolinie kościół rzymskokatolicki. Dekret o utworzeniu nowej parafii wydał arcybiskup wileński Ignacy Masalski. Katolicy z Sopoćkiń mieli uczęszczać do kościoła w nowym miasteczku – Teolinie, a grekokatolicy do kościoła unickiego w Sopoćkiniach. Teolin jako oddzielne miasto nie miał jednak szczęścia…
Wraz z rozbiorami Rzeczypospolitej i wejściem ziemi sopoćkińskiej najpierw w skład Prus, potem Księstwa Warszawskiego, a także z wyzwoleniem chłopów z pańszczyzny, era prywatnych miasteczek dobiegła końca. Teolin szybko stał się przedmieściem Sopoćkiń, a nazwa „Teoliński” pozostała tylko w nazwie parafii i jednej z ulic miasteczka.
Do dzisiaj, nie do końca wyjaśniono kwestię daty wybudowania kościoła. Wiadomo, że w połowie XIX wieku już istniał. Jeśli spojrzeć na cechy architektoniczne, to świątynia została zbudowana najprawdopodobniej już na początku 1800 roku. W XIX wieku parafia w Teolinie była dość duża i obejmowała miasteczko Sopoćkinie, 18 dworów i folwarków, oraz 58 wsi. W 1875 roku władze carskie przymusowo nawróciły miejscową ludność unicką na prawosławie, a dwa lata później i parafia rzymskokatolicka w Teolinie została zamknięta z powodu „szkodliwego wpływu na nowo nawróconych do prawosławia byłych unitów”.
W latach 1877-1885, świątynia była filią kościoła parafialnego w Sylwanowcach, po czym władze rosyjskie zamknęły kościół ostatecznie, a w 1890 roku przekazały jego własność prawosławnemu urzędowi. Decyzją Synodu z września 1893 roku, w celu sprowadzenia byłych unitów na łono Cerkwi Prawosławnej, w Teolinie koło Sopoćkinia powstał prawosławny Monaster Przemienienia Pańskiego. Jego aranżacją zajęła się przełożona Monasteru Leśniańskiego guberni siedleckiej, Ludmiła. Kościół został gruntownie przebudowany w stylu prawosławnym (wzniesiono ikonostas, chóry, inny wygląd uzyskała dzwonnica). Powstało kilka nowych budynków. W październiku 1894 roku klasztor został konsekrowany przez arcybiskupa chełmsko-warszawskiego Flawiana.
W 1908 roku, w klasztorze znajdowały się dwie świątynie: Przemienienia Pańskiego (dawny kościół rzymskokatolicki w Teolinie) oraz refektarz pod wezwaniem Opieki Matki Bożej, zbudowany w 1898 roku. Zainteresowanie życiem monasteru wykazywały również znane osobistości w Imperium Rosyjskim. We wrześniu 1900 roku odwiedził go protojerej Iwan Siergijew, który przeszedł do historii jako św. Jan Kronsztadzki. Klasztor faktycznie żył z datków ojca Jana, który w poprzednich latach istnienia przekazał na niego 50 tysięcy rubli. Zakonnice kupiły za te pieniądze folwark Józefatowa, pracowały w nim i karmiły dziewczynki z sierocińca.
Po dekrecie carskim o tolerancji religijnej, parafia rzymskokatolicka w Teolinie została odbudowana, jednak w dawnym budynku kościoła dalej znajdował się prawosławny klasztor. W związku z tym, miejscowy właściciel ziemi Piotr Górski, uzyskał zgodę wojewody suwałkowskiego na budowę drewnianej świątyni i przekazał na nią materiał budowlany. Już w 1907 roku powstał kościół pw. św. Jozafata. Niemal natychmiast po wybuchu I wojny światowej, bo już na początku 1914 roku, żeński klasztor wyprowadził się z Teolina do Grodna.
W sierpniu 1916 roku, wyzwolonej świątyni przywrócono status kościoła, a drewniany budynek rozebrano i przekazano katolikom do wsi Pawłówka, która obecnie znajduje się na terenie Polski. W czasach radzieckich, parafianie przez kilka dziesięcioleci sami bronili kościoła i swojej wiary. Przez ostatnie lata, parafia rzymskokatolicka w Teolinie, oficjalnie już nazywa się parafią w Sopoćkiniach.
portalzpb.pl na podstawie slowo.grodnensis.by
Więcej zdjęć znajdziesz na https://portalzpb.pl/2025/01/21/sopockinie/