Ferdynand Ruszczyc (1870–1936) był jednym z najwybitniejszych polskich artystów okresu Młodej Polski. Jego dorobek obejmuje malarstwo, scenografię, grafikę użytkową oraz działalność pedagogiczną i społeczną. Był też wielkim orędownikiem ochrony dziedzictwa kulturowego Wileńszczyzny.
Lata młodości i edukacja
Ruszczyc urodził się 10 grudnia 1870 roku, w majątku Bohdanów na Wileńszczyźnie, w rodzinie szlacheckiej o tradycjach patriotycznych. Jego ojciec, Józef Ruszczyc, był znanym gospodarzem i społecznikiem. Matka – Wanda z Wołodkowiczów, prowadziła dom w duchu polskiej tradycji narodowej.
Ferdynand młodość spędził w otoczeniu malowniczych krajobrazów Wileńszczyzny, które wywarły ogromny wpływ na jego późniejszą twórczość. W latach 1883–1890, uczęszczał do gimnazjum w Mińsku. W tym czasie, rozwijał swoje zainteresowania artystyczne i zdobywał podstawy edukacji plastycznej, choć sztuka wciąż była dla niego jedynie pasją.
W 1890 roku, wyjechał do Petersburga, gdzie rozpoczął studia prawnicze. Jednak po dwóch latach porzucił ten kierunek, by poświęcić się sztuce. W 1892 roku, wstąpił do Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Kształcił się pod okiem wybitnych pejzażystów, takich jak Iwan Szyszkin i Archip Kuindżi. Prace tych mistrzów, a także bliski kontakt z dziełami rosyjskiego realizmu, ukształtowały jego późniejszy styl i technikę malarską.
Początki twórczości
W 1897 roku, Ruszczyc ukończył Akademię, zdobywając uznanie krytyków i kolegów artystów. Wkrótce potem powrócił w rodzinne strony, które stały się dla niego głównym źródłem artystycznych inspiracji. W jego obrazach pojawiają się nie tylko malownicze pejzaże, ale także głęboka symbolika, ukazująca metafizyczny wymiar natury.
Wczesne prace, takie jak „Stare jabłonie” (1900), czy „Ziemia” (1898), świadczą o jego zamiłowaniu do przedstawień inspirowanych rodzimym krajobrazem. Dzieła te charakteryzują się monumentalnością, bogatą fakturą i głębią kolorystyczną. Jednocześnie artysta nie ograniczał się do czystego realizmu – jego obrazy często ukazują naturę jako siłę mistyczną i dramatyczną.
Dojrzała twórczość
Wśród najsłynniejszych prac Ruszczyca znajduje się „Nec mergitur” (1904), obraz przedstawiający starą łódź na wzburzonym morzu. Dzieło to, będące alegorią walki człowieka z siłami natury, stało się jednym z symboli polskiego modernizmu. W innych obrazach, takich jak „Altana w Bohdanowie” czy „Zmierzch zimowy”, artysta eksplorował temat cykliczności życia, przemijania i związku człowieka z ziemią.
Jego twórczość była wielokrotnie wystawiana w Polsce i za granicą, m.in. w Warszawie, Krakowie, Wiedniu, Monachium i Paryżu. Krytycy podkreślali unikalny styl artysty, łączący realizm z głębokim symbolizmem.
Działalność pedagogiczna i organizacyjna
W 1904 roku, Ferdynand Ruszczyc został profesorem warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Wkrótce potem przeniósł się do Krakowa, gdzie w latach 1907–1908, prowadził katedrę pejzażu w Akademii Sztuk Pięknych.
Po powrocie na Wileńszczyznę w 1908 roku, osiadł w Wilnie. Rozpoczął intensywną działalność pedagogiczną. Współtworzył Wydział Sztuk Pięknych na Uniwersytecie Stefana Batorego, pełniąc funkcję pierwszego dziekana. Na uniwersytecie uczył malarstwa i grafiki, a jego pracownia stała się miejscem spotkań młodych artystów i intelektualistów.
Ruszczyc aktywnie działał na rzecz ochrony zabytków i krajobrazu kulturowego Wileńszczyzny. Organizował wystawy, prowadził komisje konserwatorskie i angażował się w projekty związane z rewitalizacją kościołów i innych obiektów historycznych.
Scenografia i grafika użytkowa
Ferdynand Ruszczyc miał również znaczący wkład w rozwój polskiej scenografii. Projektował dekoracje do spektakli teatralnych, takich jak „Lilla Weneda” Juliusza Słowackiego, czy „Dziady” Adama Mickiewicza. Jego prace scenograficzne cechowały się monumentalnością i dbałością o detale, które budowały sugestywny nastrój przedstawień.
Projektował także plakaty, okładki książek i czasopism. W jego pracach graficznych widoczna jest inspiracja stylem secesji i symbolizmem, które dominowały w sztuce przełomu XIX i XX wieku.
Życie prywatne
Artysta był żonaty z Kazimierą Okuszko, z którą miał czworo dzieci. Rodzina Ruszczyca odegrała ważną rolę w jego życiu – zarówno jako wsparcie w działalności artystycznej, jak i inspiracja. Bohdanów, rodzinny majątek Ruszczyca, był nie tylko jego miejscem zamieszkania, ale także przestrzenią artystycznych poszukiwań.
Śmierć i dziedzictwo
Ferdynand Ruszczyc zmarł 30 października 1936 roku w Bohdanowie, przeżywszy 66 lat. Jego śmierć była ogromną stratą dla polskiej kultury. Pozostawił po sobie bogaty dorobek artystyczny, który do dziś inspiruje kolejne pokolenia artystów.
Obrazy Ruszczyca znajdują się w najważniejszych polskich muzeach, m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie i Krakowie. Jego twórczość jest również przedmiotem licznych badań i wystaw, które podkreślają jego znaczenie jako jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego modernizmu.
Witold Kisielewski
foto: Narodowe Archiwum Historyczne Białorusi w Mińsku