Gdy w 1635 roku franciszkanie konwentualni pojawili się w Grodnie, nikt nie przypuszczał, że ich obecność stanie się jednym z najtrwalszych elementów duchowego pejzażu miasta. Sprowadzeni przez Eustachego Kurcza i jego żonę Zuzannę z Tyszkiewiczów, zakonnicy otrzymali murowany dom przy ulicy Mostowej – pierwszy punkt oparcia, z którego zaczęła się budowa ich grodzieńskiej misji. W tym samym roku powstał drewniany kościółek Matki Bożej Anielskiej. Skromny, ale symboliczny. Zniszczony w czasie wojny w 1659 roku, ustąpił miejsca świątyni, która miała przetrwać wieki. 
Architektura, która porządkuje przestrzeń miasta
Nowy kościół, budowany od 1660 roku, był już innym projektem – ambitnym, barokowym, wyrazistym. Trójnawowa bazylika z dzwonnicą i klasztorem w kształcie podkowy tworzyła zamknięty dziedziniec z wirydarzem, jakby wyjęty z włoskich wzorców. Elewacje zdobione pilastrami i gzymsami, 24 cele zakonne, monumentalna brama – wszystko to budowało rangę miejsca, które miało być nie tylko przestrzenią modlitwy, lecz także centrum życia społecznego.
Wnętrze kościoła – marmurowa posadzka, sklepienia z lunetami, światło wpadające przez wysokie okna – tworzyło atmosferę, która łączyła sacrum z codziennością. To tu Grodno uczyło się baroku.
Ołtarze, ambona, obrazy – barok w pełnej skali
Największe wrażenie robił ołtarz główny – dwukondygnacyjna nastawa z pierwszej połowy XVIII wieku. W centrum „Koronacja Matki Bożej”, wyżej „Stygmatyzacja św. Franciszka”, a całość zwieńczona figurą Niepokalanej. To nie była tylko dekoracja – to był manifest teologiczny, wizualna opowieść o franciszkańskiej duchowości.
W bocznych nawach ustawiono osiem ołtarzy, każdy z własnym patronatem i własną narracją. Rokokowa ambona z figurami Ewangelistów była jednym z najcenniejszych elementów wyposażenia. Na ścianach – cykl obrazów franciszkańskich świętych i dobrodziejów, a także czternaście monumentalnych stacji Drogi Krzyżowej. Świątynia była galerią sztuki sakralnej, ale przede wszystkim – przestrzenią żywej modlitwy.
Mury, które widziały cierpienie
Historia kościoła to także historia dramatów. Pożar w 1832 roku zniszczył przytułek dla bezdomnych. W 1864 roku świątynię zamieniono na więzienie dla polskich duchownych – symbol represji po powstaniu styczniowym. Klasztor pełnił tę funkcję aż do 1919 roku.
XX wiek przyniósł kolejne ciosy: bolszewicy rozstrzelali o. Błażeja Justwana, Niemcy zamordowali o. Dionizego Klimczaka. A jednak kościół pozostał czynny, choć nie zawsze pod opieką franciszkanów. Przetrwał, bo był potrzebny – wiernym, miastu, historii.
Powrót i nowe otwarcie
W 1991 roku franciszkanie wrócili do Grodna. Wraz z nimi wróciła ciągłość tradycji, przerwana przez lata represji. W 1994 roku świątynia stała się miejscem międzynarodowych uroczystości z okazji 100-lecia urodzin św. Maksymiliana Kolbego, który pracował tu w latach 1922–1927. W 2005 roku koronowano obraz Matki Bożej Trzykroć Przedziwnej – wydarzenie, które przyciągnęło tysiące wiernych.
Kaplica adoracji – nowy rozdział w starej wieży
W 2020 roku w wieży kościoła otwarto kaplicę adoracji. To przestrzeń symboliczna – ulokowana pod dzwonami, w miejscu, które przez stulecia wyznaczało rytm miasta. Kaplicę dedykowano o. Józefowi Melchiorowi Fordonowi, którego szczątki tam przeniesiono. Poświęcenia dokonał biskup Aleksander Kaszkiewicz. To nie tylko nowe miejsce modlitwy, ale także znak, że historia franciszkanów w Grodnie wciąż się pisze.
Świątynia, która stała się punktem odniesienia
Kościół Matki Bożej Anielskiej to dziś jedno z najważniejszych miejsc na duchowej mapie Grodna. Przetrwał wojny, pożary, represje i zmiany polityczne. Jest świadectwem tego, że w historii miasta są punkty, które nie poddają się czasowi. Świątynia franciszkanów należy do nich bez wątpienia.
Walery Antonowicz