Armia Czerwona wkroczyła na terytorium II Rzeczypospolitej, gdy polskie wojsko od ponad dwóch tygodni walczyło z niemiecką agresją. Sowiecki atak był realizacją ustaleń tajnego protokołu do paktu Ribbentrop–Mołotow. Mieszkańcy wschodnich ziem Polski musieli zmierzyć się z nowymi realiami.
Tajne porozumienie dwóch mocarstw
23 sierpnia 1939 roku w Moskwie, III Rzesza i Związek Sowiecki podpisały pakt o nieagresji, znany od nazwisk jego sygnatariuszy – Joachima von Ribbentropa i Wiaczesława Mołotowa. Sam dokument miał charakter porozumienia między Moskwą a Berlinem o wzajemnej nieagresji. Jednak jego najważniejszym elementem z punktu widzenia przyszłości Polski był tajny protokół dodatkowy.
Przewidywał on podział Europy Środkowo-Wschodniej na niemiecką i sowiecką strefę wpływów. W przypadku Polski ustalono wstępnie linię rozgraniczenia w rejonie Narwi, Wisły i Sanu. Oznaczało to, że los państwa polskiego został w Moskwie omówiony jeszcze przed rozpoczęciem niemieckiej agresji.
1 września Niemcy zaatakowały Polskę od zachodu. Szesnaście dni później od wschodu wkroczyła Armia Czerwona. Dwa państwa, które zawarły porozumienie o podziale stref wpływów, rozpoczęły realizację swoich postanowień.
O świcie od wschodu
W nocy z 16 na 17 września ambasador Polski w Moskwie Wacław Grzybowski został wezwany do Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRS. Otrzymał informację, że państwo polskie – według sowieckiej argumentacji – miało przestać istnieć, dlatego Związek Sowiecki zamierza wkroczyć na jego terytorium. Polski dyplomata odmówił przyjęcia noty. W tym samym czasie sowieckie wojska rozpoczynały już operację militarną.
Armia Czerwona przekroczyła granicę bez wypowiedzenia wojny. W działaniach uczestniczyły dwa zgrupowania operacyjne – Front Białoruski i Front Ukraiński. Według materiałów IPN sowieckie siły liczyły ponad 600 tys. żołnierzy oraz tysiące czołgów i innych pojazdów bojowych. Pierwszymi celami były między innymi strażnice Korpusu Ochrony Pogranicza.
Polska armia znajdowała się w wyjątkowo trudnym położeniu. Większość jej sił była zaangażowana w walkę z Wehrmachtem. Na wschodzie stacjonowały przede wszystkim jednostki KOP oraz formacje pomocnicze. Mimo to w wielu miejscach doszło do zaciętych walk.
Początek sowieckiej okupacji
Do końca września Armia Czerwona zajęła wschodnie województwa II Rzeczypospolitej. Zajęciu tych terenów towarzyszyły aresztowania, represje i przejmowanie polskiej administracji. Rozpoczęto tworzenie sowieckich struktur władzy, a mieszkańców poddano politycznej i społecznej przebudowie narzuconej przez ZSRS.
Jedną z pierwszych grup szczególnie dotkniętych represjami byli polscy oficerowie, policjanci i przedstawiciele polskiej administracji. Wiele z tych osób trafiło do sowieckich obozów. W 1940 roku część polskich jeńców została zamordowana w ramach Zbrodni Katyńskiej.
Dla mieszkańców Kresów 17 września oznaczał więc nie tylko zmianę przebiegu frontu. Był początkiem okupacji, która przyniosła utratę wolności, represje, deportacje i rozbicie dotychczasowego życia społecznego.
Data, która pozostała w pamięci
17 września 1939 roku stał się jednym z najważniejszych dni w historii II wojny światowej i szczególnie bolesną datą dla mieszkańców dawnych wschodnich ziem Rzeczypospolitej. Niemiecka agresja rozpoczęła wojnę, a sowiecka napaść przypieczętowała podział terytorium Polski.
Michał Dubnianski